Historia da Limia, dos castros ao século XX

Q: Quen escribiu a historia de Xinzo?

A obra de referencia é a Historia de Xinzo de Limia (2012) de Edelmiro Martínez Cerredelo, que ademais publicou estudos sobre a prensa local e sobre a Limia entre 1931 e 1953 [1].

A historia da Limia é a dunha chaira alta do sur de Ourense, aberta arredor do río Limia e da desaparecida Lagoa de Antela, que durante dous milenios foi lugar de paso e de fronteira. Por aquí pasou a calzada romana que unía Braga e Astorga, aquí se ergueron torres para vixiar a raia con Portugal, aquí sobreviviu ata o século XIX o Couto Mixto e aquí se fixeron feiras que deron vida a Xinzo de Limia. Esta páxina resume esa traxectoria por épocas e enlaza cos capítulos en que se conta con detalle. Moita da información local procede do labor de investigación do historiador limiao Edelmiro Martínez Cerredelo, autor dunha Historia de Xinzo de Limia (2012) e do blog Historia de Xinzo, que se cita en cada caso ^[1].

Liña do tempo da Limia

Prehistoria e cultura castrexa

Os primeiros vestixios humanos da comarca están ligados á auga e aos montes que rodean a chaira. Hai menhires como a Pedra Alta de Antela, depósitos de armas da Idade do Bronce como o de Roufeiro (Sarreaus), dado a coñecer en 1911, e un rosario de castros, desde o grande recinto de Bóveda (Vilar de Barrio) ata o Outeiro de Baltar, onde se fundía estaño ^[2]^[8]. A xoia máis coñecida desta etapa é a arracada de ouro de Vilar de Santos, achada en 1924 ^[9]. Todo isto cóntase en Prehistoria e castros.

Os límicos e Roma

Os autores clásicos chamaron límicos (Limici) aos pobos do val, e Estrabón e Pomponio Mela relacionaron o río Limia co Lethes, o río do esquecemento, unha lenda que hoxe revive na Festa do Esquecemento ^[1]. Roma organizou o territorio como Civitas Limicorum, cun centro chamado Forum Limicorum cuxa localización se discute: A Cidá de Nocelo da Pena (Sarreaus) ou a propia vila de Xinzo ^[2]. A Vía Nova ou Vía XVIII, feita en época flavia, atravesaba a comarca e deixou miliarios en Sandiás e noutros puntos ^[3]. Ver Os límicos e a romanización.

Idade Media: torres na raia

Coa formación do reino de Portugal, a Limia converteuse en terra disputada. Afonso Henriques entrou na comarca en 1130 e en 1169 tivo que devolvela a Fernando II de León ^[1]. Para defender a fronteira levantáronse torres e castelos: a Torre da Pena da Portela (Xinzo), a do Castro (Sandiás), a da Forxa (Porqueira) ou o castelo portugués da Picoña (Calvos de Randín) ^[4]. A torre de Sandiás foi derrubada polos irmandiños en 1467 ^[7]. Ver Idade Media e torres.

O Couto Mixto

Entre Galicia e Portugal, nas aldeas de Santiago de Rubiás, Rubiás (Calvos de Randín) e Meaus (Baltar), existiu durante séculos un territorio con xuíz propio, exención de impostos e de servizo militar e liberdade para escoller nacionalidade. O Tratado de Lisboa de 1864 repartiu a raia e o Couto quedou en España, sen os seus privilexios, desde 1868 ^[5]. Ver Historia do Couto Mixto.

Idade Moderna: conventos, señores e feiras

Os séculos XVI a XVIII son os do convento franciscano do Bon Xesús de Trandeiras, comezado en 1520, dos longos preitos entre as casas de Monterrei e de Lemos pola Torre da Pena (resoltos en 1610) e das feiras de Xinzo, que xa en 1576 tiñan postos cubertos na actual Praza Maior ^[1]. En 1809 os veciños da Limia enfrontáronse ás tropas francesas na ponte de Xinzo ^[1]. Ver A Idade Moderna na Limia.

Do século XIX ao XX

O século XIX trouxo os primeiros concellos constitucionais e unha serie de intentos fracasados de desecar a Lagoa de Antela, desde o de 1827 ata o de 1874, todos frenados pola oposición veciñal ^[7]. O século XX abriuse cunha intensa vida cultural en Xinzo: entre 1911 e 1925 publicáronse seis xornais locais, o primeiro deles El Eco Antelano ^[1]. A luz eléctrica chegou á vila en 1911 e o Antela F.C. naceu en 1919 ^[1]. A emigración a América marcou xeracións enteiras, e a desecación franquista de Antela, cuxas obras comezaron en 1958, cambiou para sempre a paisaxe e a economía da comarca ^[6]. Ver O século XX na Limia.

Guerra Civil, represión e guerrilla (1936–1953)

O golpe de Estado de xullo de 1936 abriu unha etapa de represión na comarca, con asasinatos nas cunetas, cárceres improvisadas e fuxidas a Portugal. Despois, entre 1946 e 1950, a II Agrupación do Exército Guerrilleiro de Galicia actuou nas serras da contorna e na chaira ^[1]. Estes feitos, documentados por Martínez Cerredelo a partir de rexistros civís, causas militares e testemuños orais, recóllense con respecto en Memoria histórica da Limia.

Curiosidades

A historia da Limia está chea de episodios pequenos que din moito: a Feira das Mozas do 14 de maio, o liño de Xinzo premiado en París en 1878 ou unha peste que levou 118 veciños de Escornabois en 1598–1599. Están reunidos en Curiosidades históricas da Limia.

Os grandes temas da historia limiá

A fronteira. A raia con Portugal explica as torres medievais, o Couto Mixto, o contrabando e tamén as fuxidas de 1936. Xa no século XV o concello de Ourense prohibía mercar gando roubado en Portugal, sinal dunha fronteira máis de contacto que de separación ^[1].

A auga. A Lagoa de Antela foi durante séculos fonte de pesca, pasto e lendas, e tamén obxecto de proxectos de desecación. A súa desaparición na segunda metade do século XX é un dos cambios ambientais máis grandes da Galicia contemporánea ^[6]. Máis información en Lagoa de Antela.

O camiño. Desde a Vía Nova romana ata as estradas modernas, a comarca foi sempre paso entre Ourense, Verín e Portugal. Por iso as feiras de Xinzo foron tan importantes: xa en 1131 Afonso VII eximiu de portádego os veciños de Ourense que ían vender á Limia ^[1].

As persoas. A comarca deu cronistas como Hidacio, ilustrados como Pedro González de Ulloa e escritores do século XX vinculados a Xinzo. Os seus perfís están en Persoeiros da Limia, e as entidades que hoxe coidan esta memoria, en Asociacións da Limia.

Máis páxinas de historia

Arciprestazgo da Limia: parroquias e advocacións
Os condes de Gimonde na Limia: rendas, foros e unha capela en Santa Mariña.
A estrada Villacastín-Vigo e Xinzo como cabeza de partido xudicial
As feiras de Xinzo a través do tempo: a feira do 14 desde 1131 e o seu esmorecemento.
As Feiras Comarcais do Campo de Xinzo (1964-1966)
Lethes, cadernos culturais do Limia: índice dos números 1 a 5.
A mina de feldespatos de Faramontaos (2013): a protesta veciñal e a negativa da Xunta.
Os Xuíces Honorarios do Couto Mixto: o ritual de xullo e os distinguidos de 2002 a 2026.
Xinzo de Limia e Ponte de Lima: o irmandamento e o Abrazo ao Río Limia.
Xinzo romano: as sondaxes de 2014-2015: estruturas, hipocausto e materiais da rede de gas.
A terra de Limia na Alta Idade Media: tenentes, concilios en Congostro e Xinzo e a fronteira co Búbal.
O Couto Mixto nas fontes e na historiografía: as Inquirições de 1258 e os autos de 1540.
A extinción do Couto Mixto e o Tratado de 1864: o expediente de 1842 e as propostas de partición.

Preguntas frecuentes

Onde estaba o Forum Limicorum?

Non hai acordo. Desde o século XVIII sitúase na Cidá do Monte do Viso (Nocelo da Pena, Sarreaus), de onde saíron lápidas da Civitas Limicorum; as escavacións feitas en Xinzo desde 2002 reforzan a candidatura da vila. O arqueólogo Manuel García Valdeiras considera que A Cidá segue a ofrecer as mellores posibilidades ^[2].

Que foi o Couto Mixto?

Un territorio fronteirizo formado por Santiago de Rubiás, Rubiás e Meaus, con goberno propio e privilexios fiscais e militares, que non dependía plenamente de España nin de Portugal ata o Tratado de Lisboa (1864), aplicado en 1868 ^[5].

Cando se desecou a Lagoa de Antela?

A lei que declarou a desecación de interese nacional é de 1956 e as obras comezaron en setembro de 1958; o Decreto de 1962 fixou a delimitación definitiva ^[6].

Que torres medievais se conservan na Limia?

Mantéñense en pé, en diferente estado, a Torre da Pena (Xinzo de Limia), a do Castro (Sandiás) e a da Forxa (Porqueira), que foi casa do concello de Porqueira desde 1837 ^[4].

Quen escribiu a historia de Xinzo?

A obra de referencia é a Historia de Xinzo de Limia (2012) de Edelmiro Martínez Cerredelo, que ademais publicou estudos sobre a prensa local e sobre a Limia entre 1931 e 1953 ^[1].