Historia da Limia

Os monárquicos portugueses exiliados na Limia (1911-1912)

Tras a República portuguesa de 1910, monárquicos exiliados prepararon na Limia as incursións de Paiva Couceiro de 1911 e 1912; houbo tensión en Xinzo, Verín e Bande, e o Pazo do Telleiro serviu de refuxio.

Período: 1911-1912
Contexto: Proclamación da República portuguesa, outubro de 1910
Xefe das incursións: Henrique Mitchell de Paiva Couceiro (1861-1944)
Refuxio na Limia: Pazo do Telleiro, Couso de Limia (Sandiás)

Despois da revolución que proclamou a República en Portugal e destronou o rei Manuel II en outubro de 1910, moitos monárquicos portugueses fuxiron a Galicia. Nos anos 1911 e 1912 residían en Xinzo de Limia e noutras vilas da raia, como Verín e Bande, exiliados que conspiraban para restaurar a monarquía e que deixaron unha pegada nas crónicas locais. A fronteira da Limia foi, daquela, base de operacións das chamadas «incursións monárquicas» contra a República portuguesa ^[1].

Os «paivanes» en Xinzo

Segundo o relato que recolle Historia de Xinzo, os exiliados creaban problemas de convivencia cos veciños e cos visitantes portugueses que pasaban pola vila. A prensa local criticábaos, chamábanlles «paivanes» (do nome do capitán Paiva Couceiro, o seu cabecilla) e pedía a súa expulsión. A cuestión era seria: falábase de contrabando de armas pola fronteira e pedíaselles ás autoridades vixiar a raia nas provincias de Ourense e Pontevedra ^[1].

Henrique Mitchell de Paiva Couceiro (1861-1944) foi un militar, administrador colonial e político portugués, protagonista das campañas de ocupación en Angola e Mozambique, e inspirador das incursións monárquicas de 1911, 1912 e 1919. En 1919 presidiu brevemente a chamada Monarquía do Norte (do 19 de xaneiro ao 13 de febreiro) ^[1].

O refuxio do Pazo do Telleiro

A dona de Paiva Couceiro residía no Pazo do Telleiro, en Couso de Limia (Sandiás), e as visitas que lle facía aproveitábanse para reunións dos principais xefes monárquicos. O pazo pertencía a Eduardo de Cea Naharro, barón de Casa Goda (1843-1929), político pontevedrés do Partido Conservador, que durante a Primeira República portuguesa agochou a Paiva Couceiro e foi por iso perseguido polos republicanos portugueses, con rexistros nas súas casas ^[1]^[2]. A tradición oral do lugar engade que Paiva, moi relixioso, agradeceu a hospitalidade cunha medalla de ouro á administradora do pazo, e que parte das armas do grupo quedaron escondidas no soto: é unha versión que non pode confirmarse con documentos ^[2]. Véxase O Pazo do Telleiro.

A primeira incursión (outubro de 1911)

Paiva Couceiro dirixiu a primeira incursión o 4 de outubro de 1911, aniversario da caída do rei. As súas tropas entraron en Portugal por Cova de Lua, Espinhosela e Vinhais, onde izaron a bandeira azul e branca no concello. Chegados os reforzos republicanos, desbandaron: entre Vinhais e Salgueiros desertaron 400 homes, esgotados e famentos, e retiráronse en desorde pola fronteira ata o Gerês, abandonando Portugal o 20 de outubro. O correspondente de La Región en Verín contaba o 8 de outubro que pasaran a fronteira por Lubián con 800 homes, tres compañías de infantaría, un escuadrón de cabalería e unha batería de artillaría, pero a crónica non coincide co fracaso total da incursión ^[1].

Os incidentes de 1912

En abril de 1912 El Eco Antelano relatou un incidente na fonda de Santos Gallego, en Xinzo: uns emigrados portugueses insultaron e botaron fóra outros compatriotas recén chegados e perseguíronos polas rúas. Os veciños pediron ao alcalde que expulsase «esta canallada». En maio houbo outros incidentes con tres veciños de Xinzo, que durmiron no cárcere; sucesos semellantes tiveron lugar en Bande e Verín, onde apuñalaron o cónsul portugués. Segundo o relato, obedecía a un plan que o cónsul da República prometera: en quince días non quedaría un monárquico portugués na zona. O mesmo xornal publicou uns versos que indicaban onde vivían as mulleres dos conspiradores: a de Camacho en Abavides e a de Paiva no Telleiro ^[1].

Os gastos de hospedaxe dos exiliados ascendían, segundo o relato, a 80.000 pesetas en Verín e 40.000 en Xinzo. En Galicia tiveron serias dificultades para organizarse: as autoridades non os deixaban reunirse na mesma cidade nin facer exercicios militares conxuntos, requisábanlles armas e os republicanos españois espiábanos ^[1].

A segunda incursión (xullo de 1912)

O 8 de xullo de 1912 organizáronse en tres columnas, mandadas polo tenente de mariña Vítor Sepúlveda e os capitáns Paiva Couceiro e Mário de Sousa Dias, con ao redor de mil homes, ben armados e con artillaría. Os telegramas daquel día dan idea da tensión na Limia: desde Xinzo informaron da posible entrada de 800 portugueses, o alcalde de Baltar dixo que unha columna de 700 homes armados con artillaría atravesara o concello, e os conspiradores interceptaron o telégrafo entre Xinzo e Ourense. O goberno español apoiou nun principio a Paiva Couceiro, pero logo ordenou a expulsión dos monárquicos ^[1].

A columna de Paiva entrou por Sendim e dirixiuse a Montalegre, pero cambiou de plan e atacou Chaves, que quedara desprotexida. A guarnición resistiu e, ao volver do seu desvío, provocou a desbandada dos monárquicos, que deixaron mortos, feridos e prisioneiros e fuxiron cara a España por Outeiro Seco. Non volveron intentalo ata 1919, cando dominaron parte do norte de Portugal durante case un mes ^[1].