Historia da Limia

A Praza Maior, a Ladeira e o Toural: historia dos lugares centrais de Xinzo

Historia da Praza Maior (feiras desde o século XVI, o Espolón de 1907, a fonte), da Ladeira e do Toural (a lagoa, a feira do gando, o fútbol), da rúa Constitución e das pontes de Pedra e das Poldras, segundo Edelmiro Martínez Cerredelo.

Edelmiro Martínez Cerredelo reconstruíu, nas súas obras e no seu blog, a historia dos lugares de encontro de Xinzo de Limia: a praza onde se facían as feiras, os campos que se alagaban co río e o toural do gando. Esta páxina resume esas pezas ^[1]^[2].

A Praza Maior

A Praza Maior foi desde sempre o centro comercial e social da vila. Nela estaban as casas das familias fidalgas e consérvanse dúas das poucas labras heráldicas da vila, nas antigas propiedades da familia Velasco. As feiras celebrábanse nesa praza irregular polo menos desde o século XVI, cando só existía a feira do día 14 de cada mes e había mercados os martes e sábados ^[1].

1579. O libro de mordomía do conde de Monterrei, señor da terra, rexistra o «recuento das tendas de mercadores de panos e asentos de pedra» da feira: había pendellos cubertos con polo menos dúas portas (unha entrando de Monterrei, con seis ringleiras de postos, e a «porta de Xinzo», con tres), corenta postos de venda, seis tendas de prateiros e once de mercerías, todos adxudicados por poxa polo administrador do conde; as rendas pasaron despois ao hospital de Monterrei ^[1].
Século XIX. Os pendellos desapareceron probablemente cando se derrubaron para facer a estrada xeral, no que parece obra do corrixidor Julián Toubes (1826-1834), que deseñou a praza actual e a pavimentou con lousas de pedra ^[1].
1880. Construíuse o edificio máis alto de Xinzo, dúas plantas, que despois mercou a familia Gelpi Asorey para a súa tenda de ultramarinos. Os outros edificios de dous ou máis pisos na estrada xeral non chegan ata os anos trinta ^[1].
1906-1907. O Concello pechou a fronte da praza cun muro de pedra e unha reixa de ferro fundido, o famoso Espolón, inaugurado en decembro de 1907, emblema da imaxe urbana da vila ^[1].
1911-1912. O alcalde Recaredo Morenza deu conta dunha carta de Emilio Morenza pedindo trasladar ao centro da praza a fonte, a «pilón», pagando el os gastos; a Deputación achegou 987,75 pesetas ^[1].
Anos cincuenta. Comercios da praza: calzado de Alfonso Villarino, ultramarinos de Manuel Cerredelo, escola de nenas de dona Teolinda, tecidos de Antonio Nieto, mercería de Emilita Carballo, tecidos de Xulio Costa, roupa de Lolita Sirgo e o quiosco de Federico Andrés ^[1].
1959. O pleno aprobou vender unha faixa do Toural para pagar a pavimentación da praza e da rúa Lepanto (263.986 pesetas de gastos, financiados con esa venda). Cortáronse as catro árbores do Espolón e a fonte foi substituída por unha de cemento en estrela ^[1].
1981 e despois. O alcalde Isaac Vila propuxo retirar a fonte, os bancos e a farola; a praza quedou valeira e pavimentada de pedra serrada. No século XXI, co alcalde Gonzalo Iglesias, instalouse un espolón de pedra na fachada da rúa Constitución e plantáronse árbores xunto ao de fundición ^[1].

A praza chamouse Isabel II no século XIX, da Constitución no primeiro cuarto do XX e, durante a Guerra Civil, segundo a prensa, de Calvo Sotelo. Desde ela comeza o itinerario das feiras, que pola rúa de San Roque leva ao Toural ^[1].

A rúa Constitución

O seu nome máis antigo foi Camiño Real; despois, rúa da Paz, Luís de Usera Bugallal nos anos vinte, Alcalá Zamora ao instaurarse a República, outra vez Luis Usera durante o franquismo e, en democracia, rúa da Constitución. Na casa con corredor da esquina vivía en 1825 o corrixidor Julián Toubes. Luís de Usera foi deputado conservador por Xinzo: en 1919 gañou nunha eleición polémica, e en 1923 volveu gañar con 5.054 votos ^[3].

A Ladeira e o Toural

A Ladeira era unha pequena lagoa que ía da rúa Dous de Maio case ata o campo de fútbol da Seara, de 50 a 100 metros de largo, que formaba parte do sitio da Seara segundo o Catastro da Ensenada (1753). No inverno tiña entre 50 cm e un metro de profundidade, había barcas e os nenos patinaban no xeo; no verán quedaba unha pequena lagoa entre o actual Museo do Entroido e o xulgado. Nos anos sesenta e ata mediados dos setenta foi vertedoiro de lixo ^[2].

O Toural foi desde tempo inmemorial o campo da feira do gando. Pedro González de Ulloa describiu en 1777 o campo «regado por la parte occidental de la villa» e as feiras «las mejores de la provincia»; no inverno as cheas chegaban ata a praza de San Roque ^[2]. No campo había un recheo de terra, un muro de pedra de 60-70 cm, toldos onde se servían xantares, polbeiras e postos de pan; un pontillón salvaba o regato da Ladeira. Alí comezou o fútbol de Xinzo a comezos do século XX ^[2]. Durante a Guerra Civil foi campo de instrución dos quintos mobilizados ^[2]. Nos anos sesenta habilitáronse aulas móbiles para formar os emigrantes en oficios antes de marchar a Europa, e en 1964, 1965 e 1966 celebrouse a Feria Comarcal del Campo; a finais dos sesenta e principios dos setenta, coa construción do parque, a feira trasladouse á alameda do Toural e a finais de 1979 ao novo campo da feira. Hoxe, sen apenas gando, é, segundo o autor, «un vulgar feirón» ^[2].

As pontes

Ponte de Pedra. Nos cromos dun chocolate dos anos vinte e trinta aparece a «Ponte de Pedra» da estrada de Xinzo a Lucenza, arrasada polos temporais de decembro de 1909; hoxe coñécese como ponte de Damil ou da estrada de Baltar ^[5].
Ponte das Poldras (Sandiás), na estrada de Vilariño a Xinzo sobre o río da lagoa, mantivo dezaoito arcos e parte da cantaría romana ata a súa destrución en 1962; era unha obra romana restaurada en distintas épocas, pegada á Vía XVIII. A desecación da lagoa e a concentración parcelaria fixeron desaparecer a ponte e un miliario que había ao carón, citado por González de Ulloa no século XVIII; no lugar fíxose unha ponte de formigón e as pedras acabaron en muros ou trituradas para a estrada ^[4].