Rairiz de Veiga

Rairiz de Veiga é un concello do norte da comarca da Limia, na provincia de Ourense, entre a chaira e os montes que a pechan polo oeste. Ocupa parte das terras que antes anegaba a Lagoa de Antela, e as súas veigas son das poucas da Limia que aínda conservan aquela paisaxe. Aquí celébrase a Romaría da Saínza, coa súa batalla de mouros e cristiáns, e medra a Carballa da Rocha, o carballo máis alto de España ^[4][6][11].

Datos do concello

A poboación baixou de 1.767 habitantes en 2003 a 1.394 en 2016 e a 1.154 en 2025 ^[4][1].

Territorio e natureza

O concello sitúase na Alta Limia, entre os 600 e os 1.000 m de altitude ^[4]. As veigas da Saínza, Ordes e Congostro forman unha valgada de drenaxe lenta, dunhas 1.500 hectáreas, que se asolaga nas estacións de choiva. Son un dos poucos lugares da Limia que conservan a paisaxe dos tempos da lagoa, con carballeiras, anfibios, aves e flora lacustre ^[6]. Están incluídas na Rede Natura 2000, dentro da zona especial de conservación da Veiga de Ponteliñares, e son zona núcleo da Reserva da Biosfera Área de Allariz ^[4][6]. Ver Lagoa de Antela.

No prado da Rocha, na Saínza de Abaixo, á beira do Limia, está a Carballa da Rocha, declarada monumento natural e árbore senlleira o 1 de marzo de 2007 ^[10]. Mide uns 33 metros de alto e o seu tronco, duns 6 metros de perímetro, divídese en dúas pólas a uns 7 metros do chan; cando a podaron nos anos cincuenta, dous homes traballaron dous días e sacaron máis de vinte carros de leña ^[11].

Historia

Dos palafitos á Vía Nova

Na Veiga atopáronse restos de palafitos, vivendas de madeira e barro, de planta circular, feitas á beira da auga ^[5]. Da época castrexa é o xacemento de Monte Albán, en Sabariz, que escavaron Florentino López Cuevillas e Vicente Risco e onde apareceu un enxoval de cerámica campaniforme ^[5][4]. A Vía Nova ou Vía XVIII, que unía Braga e Astorga, cruzaba o Limia na Ponte Pedriña e entraba na depresión de Antela por terras do actual concello; o catálogo de patrimonio recolle a Ponte Catuxa como resto da vía e unha ara romana en Rairiz ^[5][16].

Ordes, 1061

Entre os documentos do mosteiro de Celanova, gardados no Arquivo Histórico Nacional, hai un de 1061 polo que dous homes, Pedro Díaz e Muño Vandilaz, se comprometían, coa bendición do crego de Santa María de Ordes, a vivir xuntos «como bos amigos, con fe e verdade», compartindo casa, comida e bens para sempre. Carlos Callón, que o deu a coñecer en 2011, leno como a primeira unión entre dous homes documentada en España. A Igrexa medieval coñecía estes pactos como adelfopoiesis ou irmandade xurada, e a súa interpretación segue en debate ^[12].

Señoríos e concello

Na Idade Media houbo en Congostro a torre de Celme, da que xa non quedan restos á vista; o catálogo recolle o lugar como A Muralla Grande ou Castelo de Celme ^[5][16]. De Celme era Álvaro de Oca y Zúñiga, catedrático en Salamanca, rexente do Consello de Navarra e vicerrei interino en 1634, que morreu en Pamplona en 1638 ^[15]. No Antigo Réxime a xustiza correspondíalle ao conde de Monterrei, señor de seis parroquias, e ao conde de Moctezuma, que tiña Congostro e Ordes ^[5]. O concello constituíuse a mediados do século XIX ^[5]. A Pereira chegou a ser a súa capital, e alí celebrábase unha feira mensual ^[7].

Patrimonio destacado

• Igrexa románica de Santo André de Guillamil, a única románica do concello, co seu calvario e viacrucis ^[4][5][16].
• Igrexas de Lampaza e de Rairiz de Veiga, do século XVIII, con portada renacentista, e as barrocas de Candás, Congostro, Ordes e Sabariz ^[5].
• Pazo de Santa María de Ordes, con casas brasonadas e capela ^[5].
• Petróglifos das Mouchas, do Corvo e de Monte Calvo, en Guillamil, e o baixorrelevo de Filgueiras ^[16].
• Congostro, aldea restaurada con aira de canastros, punto de saída da ruta dos muíños de San Miguel, que pasa pola aldea de canastros de San Miguel e polo castro do mesmo nome ^[9][16].
• Capela da Virxe da Mercede, na Saínza, centro da romaría ^[16].

O catálogo de patrimonio recolle 210 bens no concello ^[16].

O inventario completo por parroquia, con muíños, fornos, hórreos, fontes e pazos, e as rutas e paseos do concello están en Patrimonio e rutas de Rairiz de Veiga.

Festas e feiras

• Romaría da Saínza, o domingo máis próximo ao 24 de setembro, festa da Virxe da Mercé. Festa de Interese Turístico de Galicia; dende 1840 inclúe o combate de mouros e cristiáns, que remata coa queima do castelo ^[8][13]. Ver Romaría da Saínza.
• San Xoán, 24 de xuño, festa local ^[7].
• Feira da Saínza, o día 23 de cada mes, no campo da feira ^[7].
• Feira etnográfica da Pereira, o primeiro domingo de agosto, recuperada polo Concello en 1995, con polbo, ferradores e lectura de poemas de Antón Tovar ^[7].

Máis datas en Festas da Limia mes a mes.

Persoeiros

• Antón Tovar (A Pereira, 1921 – Ourense, 2004), poeta da promoción de enlace, autor de Arredores (1962) e Calados esconxuros, membro correspondente da Real Academia Galega ^[14][7].
• Álvaro de Oca y Zúñiga (Celme, século XVI – Pamplona, 1638), xurista e vicerrei interino de Navarra ^[15].

Parroquias

O concello ten 8 parroquias ^[3]:

Candás · Congostro · Guillamil · Lampaza · Ordes · Rairiz de Veiga · Sabariz · Zapeaus

Máis sobre a Limia

• A comarca da Limia
• Xinzo de Limia
• Porqueira
• Romaría da Saínza

Persoas ligadas

Persoas con ficha nesta web que naceron ou están ligadas a este lugar:

• Álvaro de Oca y Zúñiga
• Antón Tovar
• Daniel Barata Quintas
• José Seguín

Preguntas frecuentes

Fontes

1. INE, Padrón municipal. Cifras oficiais de poboación (táboa 2885), 2016–2025. https://www.ine.es/jaxiT3/Tabla.htm?t=2885
2. Wikidata, «Rairiz de Veiga» (Q542228). https://www.wikidata.org/wiki/Q542228 (CC0)
3. Xunta de Galicia / RAG, Nomenclátor de Galicia – Galicia Nomeada. https://galicianomeada.xunta.gal/sixtop/inicio
4. «Rairiz de Veiga», Galipedia. https://gl.wikipedia.org/wiki/Rairiz_de_Veiga (CC BY-SA 4.0)
5. Concello de Rairiz de Veiga, «Historia». https://rairizdeveiga.es/gl/concello/historia
6. Concello de Rairiz de Veiga, «As Veigas». https://rairizdeveiga.es/gl/concello/reserva-Biosfera
7. Concello de Rairiz de Veiga, «Feiras e festas». https://rairizdeveiga.es/gl/feiras-festas
8. Concello de Rairiz de Veiga, «Romaría da Saínza». https://rairizdeveiga.es/gl/feiras-festas/romaria-da-sainza
9. Concello de Rairiz de Veiga, «Turismo». https://rairizdeveiga.es/turismo
10. «Carballa da Rocha», Galipedia. https://gl.wikipedia.org/wiki/Carballa_da_Rocha (CC BY-SA 4.0)
11. Alexander de los Ríos Conde, «A Carballa da Rocha: el roble más alto de España», Vía Lethes, 02/04/2017. https://vialethes.es/carballa-rocha-roble-mas-alto
12. Alexander de los Ríos Conde, «La primera unión homosexual de la Historia de España en Rairiz de Veiga, Ourense (siglo XI)», Vía Lethes, 28/06/2017. https://vialethes.es/primera-union-homosexual-historia-espana
13. Fronteira Esquecida, «Romaría da Saínza». https://fronteiraesquecida.eu/en/fichas/romaria-da-sainza-pilgrimage-to-a-sainza/
14. «Antón Tovar», Galipedia. https://gl.wikipedia.org/wiki/Antón_Tovar (CC BY-SA 4.0)
15. María Dolores Martínez Arce, «Álvaro de Oca y Zúñiga», reproducido en historiadexinzo.wordpress.com, 14/03/2023. https://historiadexinzo.wordpress.com/2023/03/14/alvaro-de-oca-y-zuniga-celme-rairiz-de-veiga-ourense-s-xvi-pamplona-navarra-08-01-1638-catedratico-de-la-universidad-de-salamanca-dean-de-zamora-corregidor-de-villena-ch/
16. Xunta de Galicia, Catálogo de patrimonio cultural do Plan Básico Autonómico (PXOM de Rairiz de Veiga). https://ideg.xunta.gal/servizos/rest/services/PBA/Afeccions_PatrimonioCultural/MapServer
17. Universidade de Vigo, Xentilicios de Galicia. https://www.uvigo.gal/sites/uvigo.gal/files/contents/paragraph-file/2018-10/Xentilicios_0.pdf
18. «[Prehistoria] Palafitos e campaniforme: o concello cita restos de palafitos na Veiga, o xacemento de Monte Albán (Sabariz), escavado por López Cuevillas, e cerá». https://www.rairizdeveiga.es/gl/concello/historia.