Limiaos fuxidos a Portugal (1936–1950)

A raia con Portugal foi, tras o golpe de xullo de 1936, a vía de escape de moitos republicanos da Limia. Edelmiro Martínez Cerredelo distingue dous grupos: os refuxiados, que aparecen en 1936 e eran españois comprometidos coa República que fuxían da represión, e os guerrilleiros, que aparecen en 1940 como antigos combatentes en Asturias que tentaban deixar o país pola fronteira portuguesa; entre os refuxiados puido haber quen máis tarde se integrase na guerrilla ^[1]. Esta páxina recolle só casos que aparecen nominalmente no seu artigo.

Sindicalistas e agricultores

• Anxo Gómez Iglesias «Angelito», de 32 anos, industrial de Prado (Vilar de Barrio), presidente da Sociedade Agraria de Prado e do sindicato de oficios varios e obreiros do ferrocarril. Os primeiros días do golpe foi con ata vinte homes a Vilar de Barrio para se opor ás forzas do exército, houbo un tiroteo no que morreu un obreiro e fuxiu a Portugal; entregouse en xuño de 1939, cando foran detidos dous irmáns e a súa nai en Codosedo, e foi condenado a 20 anos, conmutados por 12 ^[1].
• Ricardo Sanmiguel Prado, de 41 anos, veciño de Prado, delegado do sindicato dos obreiros do ferrocarril; fuxiu a Portugal, foi entregado en Feces de Cima o 4 de xullo de 1937 e condenado a morte o 16 de setembro, pena conmutada o 19 de xaneiro de 1938 por reclusión perpetua e despois por seis anos de prisión menor ^[1].
• Xesús e Antonio Dios Dios, de Sandiás, membros da Sociedade Agraria de Sandiás: despois de ocultarse na cova da Uceira, pasaron a Portugal en maio de 1937 e fixaron residencia en Rodeiro (Melgaço, Castro Laboreiro). Regresaron e foron detidos pola Garda Civil en maio de 1940 e postos en liberdade en xullo ^[1].

Mestres

• Luís Bazal Rodríguez, mestre anarquista, antigo mestre de Pidre e casado en Boado, destituído en 1936 e separado do maxisterio en 1940. Fuxiu a pé desde Castro de Beiro ata a fronteira portuguesa en agosto de 1936, estivo detido no forte de Chaves e foi evacuado en barco desde Lisboa a Tarragona; combateu como tenente de artillaría, exiliouse en Francia, estivo internado nun campo e foi obrigado a alistarse nas compañías de traballo na Alemaña nazi. Despois traballou en Toulouse, escribiu poesía e memorias da guerra e regresou a España en 1977; faleceu en 1990 ^[1].
• Antonio Fernández Vences, mestre de Pazos de Codosedo (Sarreaus), presidente da Sociedade Agraria e concelleiro de Sandiás: fuxiu a Portugal en 1937, foi preso en Melgaço, escapou en novembro de 1938 e viviu agochado doce anos, ferido de bala dúas veces; foi detido en San Paio de Abades (Baltar) o 20 de setembro de 1948. Os veciños de San Paio asinaron unha carta pedindo a súa liberdade e recadaron 250 pesetas, e foi inhabilitado definitivamente como mestre en abril de 1940 ^[1]. O seu nome volve aparecer en Mulleres represaliadas da Limia.
• Vicente Ortega Martínez, mestre de Viladerrei, escondido en Portugal ata xullo de 1939, cando se presentou no cuartel da Garda Civil de Viladerrei ^[1].
• Antonio Feijóo Martínez, mestre de Damil, e os seus irmáns Manuel (Porqueira) e Eloi (Laroá), mestres: detidos ao regresar de Portugal e destinados a traballos forzados na construción do Hospital Modelo de Ourense ^[1].

O avogado de Xinzo

Celso Romero Peláez, avogado de Xinzo, activo desde a Restauración e representante do Concello de Xinzo na Asemblea Pro Estatuto Galego de 1931, cruzou a Portugal por Baltar e acabou exiliado en Chile, Colombia e Venezuela ^[1]. Véxase a súa ficha.

Ligazóns

• Historia da Limia
• Memoria histórica da Limia
• A guerrilla antifranquista na Limia
• Baltar

Fontes

1. Edelmiro Martínez Cerredelo, «Limiaos fuxidos a Portugal: 1936-1950», Historia de Xinzo, 10-04-2023. https://historiadexinzo.wordpress.com/2023/04/10/limiaos-fuxidos-a-portugal-1936-1950/
2. «[s. XX, guerrilla] Irmáns Dios Dios fuxidos a Portugal: a Antonio Dios encarcerárono en Xinzo por negarse a acarrexar patacas para o exército. En maio de 1937 e». id:Ef0c3a680d5