O concello que ocupa boa parte do fondo da antiga Lagoa de Antela: terra de pataca e de areeiras, coa Torre do Castro vixiando a chaira, miliarios da Vía Nova e a Casa da Lagoa, que conta a historia da desecación.
Sandiás é un concello do centro da comarca da Limia, na provincia de Ourense, entre Xinzo e Allariz. Boa parte do seu territorio é o fondo da desaparecida Lagoa de Antela, hoxe convertido en terras de pataca e en areeiras. Sobre un outeiro érguese a Torre do Castro, resto do castelo medieval de Sandiás, dende o que se domina toda a chaira [4][6].
En 1996 tiña 1.749 habitantes; en 2016, 1.286, e en 2025, 1.086 [4][1].
Territorio e economía
Sandiás limita ao norte con Allariz e Xunqueira de Ambía, ao leste e ao sur con Xinzo de Limia e Sarreaus e ao oeste con Vilar de Santos. Atravésano a N-525 e a autovía A-52, e a capital está a 33 km de Ourense e a 6 de Xinzo [4]. O noroeste do concello é montañoso e forestal; o resto, chan, dedícase á agricultura [4].
A pataca é o cultivo principal: Sandiás e Xinzo suman o 88 % da superficie da comarca dedicada a ela por agricultores a título principal, e as explotacións son maiores que as habituais en Galicia grazas ás parcelas que deixaron a desecación e a concentración parcelaria [4]. Case todas as areeiras da Limia están neste concello: dende os anos setenta extráese area a ceo aberto na antiga canle principal da lagoa, e as charcas que quedaron renaturalizáronse [5][4]. No aeródromo de Antela funciona dende 1997 unha base antiincendios da Xunta, e a Deputación ten aquí o Centro Ecuestre de Antela [10][4].
Historia
Palafitos, castros e a Vía Nova
Os primeiros poboadores viviron en palafitos á beira da lagoa. O investigador Conde-Valvís estudou nos anos cincuenta tres poboados de 58, 56 e 36 cabanas, que a xente chamaba cortellos, entre Sandiás e Cortegada [4][5]. Na Idade dos Metais a poboación pasou aos castros, como o do Castro, preto de Sandiás, e o do monte Pendón, en Piñeira de Arcos [4].
A Vía Nova ou Vía XVIII, entre Braga e Astorga, cruzaba o concello. Dela quedan os miliarios de Vilariño das Poldras e de Zadagós: os de Vilariño apareceron en 1995 e o maior, dedicado ao emperador Maximino e ao seu fillo Máximo, é das inscricións mellor conservadas da vía [5][7]. O Itinerario de Antonino cita a mansión de Geminas, que algúns sitúan en Sandiás [4]. O nome do concello, segundo a Galipedia, vén dun persoal xermánico, Sand-ila[4].
A Torre do Castro
O castelo de Sandiás construíuse probablemente na primeira metade do século XII sobre un antigo castro, nas loitas entre Afonso VII e Afonso Henriques de Portugal polo condado da Limia [6][5]. Controlaba os camiños e as mercadorías que cruzaban a Limia Alta [5]. No século XV era do conde de Benavente, e en 1467 os irmandiños de Alonso de Paredes derrubárono e queimárono coa axuda dun criado dos sitiados; despois reconstruíuse [7][6]. Nas guerras con Portugal dos séculos XVII e XVIII foi punto de reunión das tropas que ían á raia [7]. Hoxe queda parte da torre da homenaxe, que tiña soto, tres pisos e terraza [6].
Do Antigo Réxime á desecación
O señorío de Sandiás foi do conde de Benavente; Piñeira de Arcos dependía do conde de Maceda e Zadagós do bispo de Valladolid [4]. No século XVIII o liño sostiña unha industria téxtil artesá: o Catastro de Ensenada conta 54 tecedeiras e 7 xastres [4]. A fidalguía construíu ou reformou entón os pazos e casas grandes do Penedo, do Telleiro ou do Espido [4][5]. En 1910 o político Eduardo Cea Naharro agochou no pazo do Telleiro, en Couso de Limia, ao monárquico portugués Henrique Paiva Couceiro, que dende a raia preparaba ataques contra a recén nacida República portuguesa [4].
Durante o século XIX houbo varios intentos de desecar a lagoa, dende o do corrixidor Juan Toubes en 1827 ata o dos ingleses Stone e Freeman en 1874, e todos fracasaron pola oposición dos veciños, que vivían do gando que pacía nela [5]. A Lei do 27 de decembro de 1956 declarou a desecación de interese nacional, e o Instituto Nacional de Colonización transformou a paisaxe en tres fases: canles de desaugadoiro, regadío e parcelación [4][5]. Ver Lagoa de Antela.
Despois do golpe de 1936 os irmáns Antonio e Xesús Dios agocháronse na cova da Uceira e en maio de 1937 fuxiron a Portugal [12]. De Sandiás era tamén Camilo de Dios (1933–2019), enlace da guerrilla dende os trece anos, condenado a morte en 1949, pena que lle conmutaron pola súa idade, e, xa en democracia, concelleiro en Sandiás e en Xinzo [11].
Patrimonio destacado
Torre do Castro, con vistas sobre o fondo da antiga lagoa [6].
Casa da Lagoa, centro de interpretación da Lagoa de Antela, aberto polo Concello no cincuentenario do comezo das obras de desecación (1958–2008) [4][9].
Miliarios da Vía Nova de Vilariño das Poldras e de Zadagós [5][8].
Restos da canalización da lagoa, visibles na área recreativa da canle [4].
Igrexas de Santo Estevo de Sandiás, Santa María de Couso de Limia e San Xoán de Piñeira de Arcos, e pazos do Penedo, do Telleiro e do Espido [4].
O inventario completo por parroquia, con muíños, fornos, hórreos, fontes e pazos, e as rutas e paseos do concello están en Patrimonio e rutas de Sandiás.
Festas e lendas
Non atopamos unha relación oficial das festas do concello. Entre as lendas, a máis coñecida é a do pozo da Torre do Castro: dentro hai un pozo que leva a un salón cheo de ouro gardado por un xigante cun machado. Para entrar hai que levar unha pita negra e un ovo dela, e estampar o ovo na fronte do xigante; se non se acerta, o xigante mata o intruso [6]. Outra lenda di que no século IX a torre era de Sancho Díaz de Saldaña, pai de Bernardo del Carpio [7].
Segundo o Padrón do INE a 1 de xaneiro de 2025, 1.086 habitantes [1].
Que é a Casa da Lagoa?
O centro de interpretación da Lagoa de Antela, que o Concello abriu no cincuentenario da desecación e que explica a formación da lagoa, a súa desaparición e a recuperación das antigas areeiras [4][9].
Onde está a Torre do Castro?
A torre está nun outeiro sobre a aldea do Castro, e dende o seu pé vese toda a chaira da antiga lagoa [6].
Por que hai tantas areeiras en Sandiás?
Porque o fondo da antiga lagoa é de area moi apreciada para a construción; case todas as areeiras da Limia están neste concello [4][5].
Máis datos de Sandiás segundo a web comarcal
O concello ten 52,9 km² e dúas unidades morfolóxicas: o sector montañoso occidental (Cantariñas, Souteiro, Nogueira e Coalloso, de 700 a 900 m) e as terras lisas ao longo da lagoa de Antela, onde se concentran a poboación e as explotacións. A torre do castelo foi testemuña da revolta irmandiña de 1471 e pasou á Casa de Maceda e despois á de Santana. Entre os bens de interese citan a igrexa de Santo Estevo, o pazo do Espido, a igrexa de San Xoán e a capela de Santa María en Piñeira de Arcos, a igrexa e o pazo do Telleiro en Couso, as capelas de Arcos e Coalloso, o pazo dos Marquina en Vilariño das Poldras, a casa da Capela en Zadagós, a torre do castelo do Castro, a ermida de San Bieito da Uceira e miliarios. O retablo maior de Santo Estevo, de 6 × 5 m, é obra de Xoán Fernández o Mozo, de Allariz, con imaxes atribuídas a Moure [14].
O GDR Limia-Arnoia busca agricultores para traballar na Finca Antela (Sandiás), propiedade da Deputación de Ourense. O prazo de inscrición remata o 9 de decembro de 2026.
Esta iniciativa, integrada no proxecto Aterra, pretende recuperar terras en desuso para fomentar unha agricultura ecolóxica e sostible.
Quen pode solicitar unha parcela?
Agricultores profesionais en activo.
Persoas que se vaian incorporar ao sector nun prazo máximo de 12 meses.
Todas as persoas deben estar ao día cos…
El Xeodestino A Limia celebrará los próximos 13 y 14 de noviembre las jornadas de ornitología «20 na Limia», una iniciativa que reunirá en la comarca a ornitólogos y naturalistas de distintos puntos de Galicia para compartir conocimientos y profundizar en la riqueza y los valores ornitológicos del territorio.
El programa combinará actividades divulgativas y espacios de intercambio entre personas vinculadas a la observación y el estudio de la naturaleza. Las propuestas tendrán como escenario…
Chega unha cita moi especial para os amantes das aves, da biodiversidade e do patrimonio natural: as XX Xornadas de Ornitoloxía “20 na Lima”, días para compartir coñecementos, descubrir a riqueza ornitolóxica do territorio e conectar con persoas apaixonadas pola natureza 🐦. Consulta o cartel para coñecer as actividades 👀 e, se queres participar, podes […]
La entrada A Limia enchése de aves e natureza! se publicó primero en Concello de Sandiás.
O Xeodestino A Limia organiza un encontro para afeccionados e expertos na observación de aves, que combinará charlas informativas en Sandiás cunha saída ao campo para ver especies na natureza.
Estas xornadas buscan poñer en valor a riqueza dos humidais da zona e servir de punto de encontro para quen estuda a biodiversidade galega.
Programa das actividades:
Venres 13 (Casa da Cultura de Sandiás):
16:30 h: Apertura e charla sobre os valores das aves na Limia con Diego Rodríguez.
17:30 h:…
A Agrupación de Protección Civil de Sandiás foi activada o luns 2 de novembro, ás 19:26 horas, a través do 112, para intervir nunha colisión rexistrada na saída da autovía, no termo municipal de Sandiás, en sentido Vigo. O accidente produciuse cando un turismo impactou contra os restos dun pneumático que se atopaban na calzada. […]
La entrada Accidente na saída da autoestrada en sandiás, en sentido vigo se publicó primero en Concello de Sandiás.
O alumnado, as familias e o equipo educativo do Punto de Atención Infantil (PAI) de Sandiás celebraron o pasado venres 30 de outubro unha xornada de convivencia dedicada ao outono e ao Samaín.
A festa dividiuse en dous momentos principais:
Pola mañá: Os nenos percorreron a aldea de Sandiás facendo o típico «Truco ou trato», visitando aos veciños e decorando a xornada con disfraces e recollida de lambetadas.
Pola tarde: As instalacións do PAI acolleron obradoiros de maquillaxe, xogos con…
Unha saída de vía rexistrada este xoves, 29 de outubro, en Piñeira de Arcos (Sandiás) mobilizou aos servizos de emerxencia, aínda que afortunadamente non houbo que lamentar danos persoais.
O incidente ocorreu arredor das 09:55 horas, nas inmediacións do acceso á autovía na estrada N-525. Ante o aviso, os efectivos de Protección Civil de Sandiás desprazáronse ao punto para realizar as seguintes tarefas:
Señalización da zona para advertir ao resto de condutores.
Balizamento do lugar para…
A Agrupación de Protección Civil de Sandiás interveu ás 9:55 horas deste xoves, 29 de outubro, nun accidente de tráfico rexistrado na estrada N-525, á altura do acceso á autovía en Piñeira de Arcos. Os voluntarios desprazados ata o lugar realizaron labores de sinalización e balizamento da zona para advertir aos condutores e evitar novos […]
La entrada PROTECCIÓN CIVIL DE SANDIÁS INTERVÉN NUN ACCIDENTE DE TRÁFICO EN PIÑEIRA DE ARCOS se publicó primero en Concello de Sandiás.
🧙♀️🕸️ Prepárate para vivir unha tarde de medo… e moita ledicia! 🕸️🧙♂️ O venres 30 de outubro, agardámosvos no Punto de Atención Infantil (PAI) do Concello de Sandiás para celebrar o Samaín cunha tarde chea de diversión, creatividade e maxia para os máis pequenos! 🧡🖤 📍 Lugar: Punto de Atención Infantil do Concello de Sandiás. […]
La entrada P.A.I. Concello de Sandiás | Samaín 2026 se publicó primero en Concello de Sandiás.
O Punto de Atención á Infancia acolleu o 26 de outubro unha sesión de contacontos que achega a lectura ás nenas e aos nenos a través da luz, os sentidos e a fantasía. O Punto de Atención á Infancia (PAI) de Sandiás converterase nun escenario cheo de maxia e misterio coa actividade «A Lanterna Máxica», […]
La entrada A Lanterna Máxica: contos á luz das lanternas para espertar a imaxinación dos máis pequenos en Sandiás se publicó primero en Concello de Sandiás.
#Actividade. #PaideSandiás🌀 A lanterna máxica. Lugar: Pai de Sandiás 📅 Data e itinerario ruta: 📌 26 de Outubro, luns 📍 Cerredelo (A beira da marquesiña) – 10.00 h a 10.20 h📍 Sandiás ( PAI e CEIP) – 11:30 h a 13.00 h📍 Chousela, A Corga e Cardeita (Escolas Corga).14:30 h-15.10 h📍 Lavandeira e Zadagós (Centro […]
La entrada Nova cita coa Furgoteca en Sandiás na ruta do #luns 26 de #0utubro! se publicó primero en Concello de Sandiás.
Sandiás se encuentra entre los municipios de la provincia de Ourense con menor cobertura de fibra óptica. Los datos oficiales de cobertura de banda ancha correspondientes a 2025, publicados por el Ministerio para la Transformación Digital, sitúan la disponibilidad de fibra hasta el hogar en el 35,7 % de las viviendas del municipio.
Esta cifra representa el quinto porcentaje más bajo de la provincia entre los municipios con más de 1.000 habitantes. Según los datos recogidos en el informe,…
Warning: Undefined array key "geo" in /var/www/html/wp-content/themes/ALimiaNewsWordpressTheme/template-parts/page/map.php on line 17
Warning: Undefined array key "parroquia" in /var/www/html/wp-content/themes/ALimiaNewsWordpressTheme/template-parts/page/map.php on line 29
Mapa de Sandiás
