Festa

Romaría da Saínza

Q: Ten algunha declaración oficial?

Si: é Festa de Interese Turístico de Galicia desde 2001 [6]. O castelo da Saínza é Ben de Interese Cultural [11], e a Carballa da Rocha, monumento natural [8].

Arredor do 24 de setembro, miles de romeiros enchen o campo da Saínza, en Rairiz de Veiga, para ver como os cristiáns asaltan o castelo que defenden os mouros ata que arde.

Cando: Arredor do 24 de setembro, día da Virxe da Mercé
Onde: Campo e castelo da Saínza, Rairiz de Veiga
Orixe: Misa e procesión desde 1721; combate desde cara a 1840
Declaración: Festa de Interese Turístico de Galicia (2001)

A Romaría da Saínza é a gran festa de setembro da Limia: cada ano, arredor do 24 de setembro, día da Virxe da Mercé, miles de romeiros enchen o campo da Saínza, en Rairiz de Veiga, para ver como un exército cristián asalta o pequeno castelo que o bando mouro defende ata que a fortaleza arde ^[1]^[5]. O Concello de Rairiz de Veiga descríbea como unha festa «cunha forte compoñente identificativa para os limiaos» ^[1], e desde 2001 ten a declaración de Festa de Interese Turístico de Galicia ^[6].

Esta páxina reúne o esencial da romaría e dá paso a cinco páxinas máis detalladas: a historia da romaría, o combate de mouros e cristiáns, o tributo das Cen Doncelas e as lendas que se lle atribúen, a devoción a Nosa Señora da Mercé e o escenario da festa, o castelo e a carballeira da Saínza.

Onde se celebra

A Saínza é un pequeno núcleo da parroquia de San Xoán de Rairiz de Veiga, no concello do mesmo nome, dividido en dous lugares: A Saínza de Abaixo e A Saínza de Arriba ^[7]. Nesta parroquia está o castelo da Saínza, que figura como Ben de Interese Cultural no catálogo do patrimonio galego ^[7]^[11]. A festa ten lugar nun campo sombreado por carballos vellos, ao pé dese castelo ^[5], e na mesma carballeira medra a Carballa da Rocha, monumento natural desde 2007 ^[8].

O lugar está na beira das veigas que formaron parte da antiga Lagoa de Antela, unha paisaxe húmida de prados e carballeiras que ten moito que ver coa propia romaría: en 1929 un ancián explicáballe a un xornalista que alí había tantas cabalarías porque as bestias pacían de balde na lagoa cando secaba ^[3]. Máis información sobre o concello na páxina de Rairiz de Veiga.

Unha festa con tres séculos de historia

A historia documentada da Saínza ten dúas datas clave. A primeira é 1721, ano en que o abade de San Bartolomé de Ganade, Pedro González Gándara, fixo o templo da Saínza; desde entón celébranse alí a misa e a procesión ^[2]^[9]. A segunda é 1840: segundo o sacerdote e investigador Florencio Gándara, ese é o ano probable do primeiro combate de mouros e cristiáns, que é tamén a data que dá o Concello ^[1]^[2].

A tradición atribúe a representación a unha promesa do cura Manuel Alonso Dorado, natural de Rairiz de Veiga e despois cóengo da catedral de Ourense, que se encomendou á Virxe da Mercé cando temeu pola súa vida fóra de Galicia ^[2]^[4]. En 1929 a revista Vida Gallega publicou unha longa reportaxe de Jaime Solá sobre a festa, que Alexander de los Ríos Conde recuperou en 2016 e que é unha das mellores testemuñas antigas da romaría ^[3]^[4]. Toda esta evolución, coas declaracións oficiais, cóntase na páxina sobre a historia da romaría.

O combate de mouros e cristiáns

O momento central é o Ataque: a representación da batalla entre os dous bandos, que o Concello presenta como a loita «do ben e do mal» e que remata coa vitoria dos cristiáns e coa queima do castelo rebelde ^[1]. Antes da loita, os capitáns dialogan e desafíanse desde uns penedos que Vicente Risco chamou «do parlamento»; despois declárase a guerra, cargan as tropas e o castelo arde ^[2]^[4]. Remata coa homenaxe dos cristiáns á Virxe e coa conversión dos mouros arrepentidos ^[2].

Solá contou en 1929 que os dous exércitos sumaban só «dieciocho o veinte hombres», mentres arredor do castelo se xuntaban, segundo el, «veinticinco mil personas y cinco o seis mil bestias» ^[3]^[4]. Contou tamén que os discursos se dicían en castelán, aínda que os vellos lembraban que antes se dicían en galego ^[4]. Os personaxes, os diálogos e o desenvolvemento do combate explícanse na páxina de mouros e cristiáns.

A Virxe da Mercé e a procesión

A romaría é ante todo unha festa relixiosa en honra de Nosa Señora da Mercé ^[5]^[9]. Mentres se representa a batalla, a procesión sae da capela, e os mouros armados gardan a fortaleza onde teñen presos os cristiáns e reclaman o tributo das «cen doncelas» ^[2]. En 1929 a Virxe ía nun carriño branco adornado con grilandas, e o capitán vencedor poñíase diante dela para darlle as grazas pola vitoria ^[4]. O etnógrafo Antón Fraguas dedicou un apartado á celebración de Nosa Señora da Mercede da Saínza no seu libro Romarías e Santuarios (1988) ^[15]. Máis detalles na páxina de Nosa Señora da Mercé.

Lendas e explicacións

A orixe do combate non está clara, porque a presenza musulmá en Galicia e no norte de Portugal foi escasa ^[2]. Hai quen o liga a unha loita local da Reconquista na que os veciños venceron os mouros, vitoria que se atribuíu á Virxe da Mercé ^[2]. Antonio Doval Adán escribiu que o combate conmemora «el episodio del tributo de las Cien Doncellas y leyendas de rendición de cautivos» ^[5], e Solá relacionouno coa Orde da Mercé e co rescate dos cristiáns cativos en Alxer ^[4]. Estas explicacións recóllense na páxina sobre o tributo das Cen Doncelas e as lendas.

Data da romaría

A regra é sinxela: a romaría celébrase arredor do 24 de setembro, festa da Virxe da Mercé. O Concello sitúa a xuntanza de romeiros no domingo máis próximo a esa data ^[1]; Doval Adán dá o propio 24 de setembro ^[5], e en 1929 Solá contou que se facía o día 23 ^[3]. Nas edicións recentes a festa dura varios días arredor do 24, e o combate principal faise o domingo ^[9]^[10]. No programa de 2026, por exemplo, houbo procesións o xoves e o sábado, a XIX Noite Moura co asalto nocturno ao castelo e, o domingo, misa solemne no campo da batalla e combate de mouros e cristiáns ^[9].

Unha romaría de toda a Limia

Aínda que se celebra en Rairiz de Veiga, a Saínza séntese tamén como propia en Xinzo de Limia: a antiga web xinzodelimia.eu explicaba que boa parte dos habitantes da vila acode a ela e que se considera un festexo máis de Xinzo ^[13]. Edelmiro Martínez Cerredelo lembra que o fotógrafo Xosé Vázquez Arias, o Rizo, non faltaba á romaría da Saínza, como non faltaba ás feiras e ao Entroido de Xinzo ^[14]. O mesmo campo acolle a Feira da Saínza, que se fai o 23 de cada mes con polbeiras e ferradores de cabalarías ^[12].

A comida no campo é parte da festa: en 1929 o polbo era «el plato obligado» da xornada, e as familias comían á sombra da carballeira ^[4]. A Carballa da Rocha, un carballo de 33 metros de altura ^[8], e o castelo son os dous fitos da paisaxe festiva; cóntanse na páxina sobre o castelo e a carballeira da Saínza.

Recoñecementos

A romaría está declarada Festa de Interese Turístico de Galicia desde 2001 ^[6]^[7].

Preguntas frecuentes

Cando se celebra a Romaría da Saínza?

Arredor do 24 de setembro, festa da Virxe da Mercé. A festa dura varios días, e o combate de mouros e cristiáns faise o domingo máis próximo a esa data ^[1]^[9].

Onde está A Saínza?

Na parroquia de San Xoán de Rairiz de Veiga, no concello de Rairiz de Veiga (Ourense), na comarca da Limia. A romaría faise no campo da carballeira, ao pé do castelo da Saínza ^[5]^[7].

Desde cando se representa o combate de mouros e cristiáns?

O templo da Saínza é de 1721, pero o combate empezou cara a 1840, segundo Florencio Gándara e o Concello ^[1]^[2].

Que se ve no combate?

Un diálogo de desafío entre os capitáns, a declaración de guerra, o asalto cos cabalos e coa pólvora, a liberación dos presos e a queima do castelo, que remata coa vitoria cristiá ^[1]^[2]^[4].

Ten algunha declaración oficial?

Si: é Festa de Interese Turístico de Galicia desde 2001 ^[6]. O castelo da Saínza é Ben de Interese Cultural ^[11], e a Carballa da Rocha, monumento natural ^[8].