Historia da Limia

A represión de 1936 na Limia: paseos, mortos e vítimas documentadas

Os primeiros meses da represión franquista na Limia (1936–1937): os paseos de agosto en Xinzo, as vítimas documentadas e os lugares da memoria, como o Furriolo e Mosteiro de Ribeira.

Primeiras mortes documentadas: agosto de 1936
Lugares: ponte de Boado, As Maus, Mosteiro de Ribeira, Furriolo
Rexistro Civil de Trasmiras: destruído nun incendio nos anos cincuenta
Fontes: Rexistros Civís, arquivos militares e testemuñas recollidas por E. Martínez Cerredelo

Esta páxina recolle os casos de represión paralegal en Xinzo de Limia e na súa contorna que están documentados en rexistros civís, arquivos e testemuñas, e que Edelmiro Martínez Cerredelo estudou no libro A Limia: 1931–1953. Historia e memoria. Cítase unicamente a quen aparece nominalmente nas fontes que se enlazan; as cifras totais son aproximadas, porque, como explica o propio autor, unha parte das vítimas non foi inscrita nos rexistros civís ^[1].

O marco: o verán de 1936

Despois do golpe do 17–20 de xullo de 1936 (véxase Da República ao golpe) comezaron a aparecer mortos «nos valados dos camiños da Limia». Cerredelo revisou as inscricións por morte violenta nos rexistros civís da comarca e conclúe que as mortes cometidas por milicianos sen ordes previas, aínda que seguramente coa complicidade das autoridades militares e da Garda Civil, son só unha parte do total; non puido comprobar o Rexistro Civil de Trasmiras, destruído nun incendio nos anos cincuenta ^[1]. O historiador Xulio Prada, citado polo autor, lembra que en Ourense se empregou como sinal dos paseos «un tiro na caluga», o chamado «tiro de Calvo Sotelo» ^[2].

Os casos de agosto de 1936

Benito Valencia Bouza (Farnadeiros, Muíños, 1910), concelleiro pola Fronte Popular e secretario do Sindicato Campesino de Souto, foi asasinado na ponte de Boado, sobre o río Limia ^[1]^[6]. A data oscila: a Galipedia dá o 1 de agosto de 1936 e Cerredelo recolle o corpo o día 2. O Comité pola Memoria Histórica do Val do Límia fíxolle unha homenaxe o 1 de agosto de 2020 ^[6].
Francisco Sierra Rodríguez, mestre de Mosteiro de Ribeira, foi sacado da súa casa de noite por falanxistas e Garda Civil despois dun tiroteo; entregouse para salvar a súa muller e a súa filla, e apareceu morto na costa de Allariz. A Galipedia di que foi «paseado» o 2 de agosto; Cerredelo, que apareceu o día 3 ^[1]^[4].
Cándido Fernández García, veciño de Baronzás, socialista, presidente do Centro Obrero e tenente alcalde de Xinzo, e Cándido Gándara González, de Piñeira de Arcos (Sandiás), antigo concelleiro e directivo da Sociedade Agraria, foron detidos e aparecen asasinados na madrugada do 10 de agosto de 1936, tras un muro da estrada de Vilar de Barrio ao Santuario dos Milagres, nas Maus. As actas de defunción non indican máis ca «arma de fogo»; Gándara foi inscrito como descoñecido e a súa filla recoñeceuno en 1940. Foron enterrados no atrio de San Pedro de Maus, en terreo «non sagrado» ^[1]^[2].
Álvaro Rodríguez Feijoo «Alvarito», de vintún anos, taxista en Verín, apareceu morto o 14 de agosto en Cortegada (Sarreaus). Era nativo de Baronzás; unha comisión de mulleres de Verín pediu en Xinzo a súa liberdade ^[3].
O mesmo verán, Cerredelo rexistra tamén a morte de Domingo Lorenzo Sánchez, de trinta anos, o 6 de agosto ^[1].

Os xulgados sumarísimos: Gómez del Valle

Manuel Gómez del Valle (A Habana, 1906), xornalista, poeta e profesor, foi detido en Xinzo xunto con Fernando Cordón García o 21 de xullo de 1936, segundo a Galipedia; segundo testemuñas recollidas por Cerredelo, os falanxistas ataron os dous homes a unha árbore para fusilalos, pero a protesta das veciñas fixo que os levasen ao cárcere. Condenados a morte en consello de guerra sumarísimo, foron fusilados en Ourense o 11 de agosto de 1936 ^[5]^[7].

As mártires de Xinzo (1937)

A nai de Gómez del Valle, María del Valle Lozano, foi detida por pedir a conmutación da pena do seu fillo e internada nun cárcere (o de Celanova, segundo a Galipedia; o improvisado na casa do concello de Bande, segundo Vía Lethes); o 29 de outubro de 1937 foi asasinada, xunto con Salud Torres Díaz, delegada da UGT, e os seus corpos apareceron na Lomba de Lamas, en Mosteiro de Ribeira ^[5]^[8]. A Asociación para a Recuperación da Memoria Histórica iniciou en xullo de 2019 a busca dos seus restos ^[8]. O poeta Claudio Rodríguez Fer escribiu «O terror en carro de vacas» sobre este suceso ^[5]^[8].

O Furriolo e outros lugares

A estrada de Celanova a Xinzo, no Alto do Furriolo (entre A Bola e Rairiz de Veiga), foi escenario de paseos desde os primeiros meses; non hai unha foxa única, e o historiador Domingo Rodríguez Teijeiro sinala que nos rexistros civís non chegan a trinta as vítimas escritas, aínda que os testemuños orais falan de moitas máis ^[9]. En 2006 inaugurouse alí un mural do artista Xosé Vizoso en recordo das vítimas ^[9]. Véxase O Alto do Furriolo.