A vila de Xinzo: rueiro, edificios con historia e plano de 1856

A historia urbana de Xinzo de Limia pode seguirse polos nomes das rúas, polos edificios e polos planos. Esta páxina reúne os datos de varios traballos de Edelmiro Martínez Cerredelo ^[1]–^[7]. Para a Praza Maior e os seus arredores véxase Praza Maior, Ladeira e Toural.

O rueiro: os nomes das rúas

• Avenida de Ourense e Avenida de Madrid: nun plano de 1856 figura como «Carretera de Vigo a Castilla»; noutro de 1920 como «Carretera de Villacastín a Vigo», despois «Carretera General». O pleno municipal republicano deulle en 1935 o nome de Avenida del Progreso; durante a guerra civil foi Avenida del Generalísimo Franco; con a democracia dividiuse en dúas desde a Praza Maior ^[1].
• Rúa Carmen Novoa: era o Camiño do Mato ou Rúa do Mato; o nome actual deuno o Concello a comezos do século XXI ^[1].
• Rúa Blanco Amor: dedicada en 1960 a Manuel Villamarín Rodríguez, primeiro veciño da vila morto na guerra civil, e rebautizada no novo rueiro ^[1].
• A casa do Ferrín fixo esquina entre a Avenida de Madrid e a rúa Dous de Maio, aberta a finais do século XIX ou principios do XX, despois de rematar en 1865 a estrada xeral N-525, que substituíu o Camiño Real de Tui a Castela, que pasaba polas actuais rúas Lepanto, Constitución e Galicia ^[3].

O autor, Edelmiro Martínez Cerredelo, defende que as rúas leven nomes de intelectuais, artistas, profesionais, ríos ou montes, e non de políticos ou relixiosos, e reclama un recoñecemento ao construtor Modesto Montero Colmenero ^[1].

A praza do peixe

A actual praza do Bispo Idacio de Limia, chamada Plaza de la Libertad no plano de 1920, era unha eira de terra coñecida como «plazoleta» ou «praza do peixe», porque ali se vendía peixe ao aire libre varios días á semana: viña en camións desde a lonxa de Vigo, en caixas de madeira con xeo e fentos, e vendían peixeiras como Rosario, Filomena, Concha, Rapela, Encarnación e Aurora, estas últimas de Allariz. Coa reforma do xardín en 1955, os vendedores pasaron ao atrio da igrexa nova, despois á «praza dos ovos» (hoxe Xoán XXIII) e por fin ao mercado municipal da rúa Dous de Maio ^[2].

Na praciña estaban a primeira bomba de gasolina e, en 1953 ou 1954, a primeira de gasóleo de Xinzo, concedidas por CAMPSA a Edelmiro Martínez de 1951 a 1980; os dous depósitos seguen soterrados no xardín. Había tamén unha mercería, unha carniceria, un bar-churrería e unha fonte de auga ^[2].

Edificios con historia

• Casa do Ferrín: tenda de Francisco Salgado, o Ferrín, que en 1911 anunciaba no xornal El Eco Antelano ferretería, quincalla e ultramarinos; tivo a fábrica de chocolates «La Selecta» (despois Chocolates Berta). En 1933 o granadino José Prieto Puertas abriu alí farmacia, e hoxe segue a farmacia, óptica e ortopedia Prieto Vivanco ^[3].
• Casa do médico Leopoldo Álvarez (1859), na rúa Lepanto: o médico, de Celanova, destacou durante a gripe de 1918; o concello republicano dedicoulle a rúa antes chamada Estrella, que vai da Avenida de Ourense á igrexa de Santa Mariña ^[4]. Véxase A gripe de 1918.
• Vivendas sindicais de Santa Mariña: 50 vivendas do Plan Sindical da Vivenda, programa de 1955–56, as «casas baratas», con auga corrente dun pozo e baños modernos, algo raro en Xinzo; repartíronse por categorías (superficie e habitacións) con preferencia para excombatentes e familias numerosas, e entregáronse en 1958 ^[5].
• Antiga cárcere: pertenceu á xunta de partido de Xinzo e foi remodelada en 1849, obra orzada en 29.802 reais. Hoxe acolle a escola de gaitas e percusión da Banda de Gaitas de Xinzo e o ensaio do Coro Aimil; no piso superior viviu de recén nado o escritor Antón Riveiro Coello, porque o seu pai, garda municipal, estaba encargado do depósito de presos nos anos 60 ^[6].

O plano de 1856

O mapa da provincia de Ourense de 1856, de Francisco Coello, con notas de Pascual Madoz e planos de vilas de Xosé Sáenz Díez, dá datos de Xinzo: o concello tiña 4.678 veciños e o partido xudicial 22.848 almas; só 150 electores en todo o distrito de Bande; 34 escolas elementais incompletas con 1.401 nenos e 227 nenas, só cinco mestres con título e 29 sen el. A feira de Xinzo era unha das máis importantes da provincia, con gando vacún, mular, cabalar e porcino, apeiros, teas, cereais, carnes salgadas, peixe, queixo, ferros e quincalla. No plano da vila marcan sete edificios numerados ^[7].

Ligazóns

• Historia da Limia
• Xinzo de Limia
• Praza Maior, Ladeira e Toural
• Xinzo: industria e servizos no século XX

Fontes

1. «O rueiro de Xinzo de Limia a través do tempo», Historia de Xinzo. https://historiadexinzo.wordpress.com/2016/07/13/o-rueiro-de-xinzo-de-limia-a-traves-do-tempo/
2. «A plazoleta ou praza do peixe, hoxe praza do Bispo Idacio de Limia». https://historiadexinzo.wordpress.com/2018/08/28/a-plazoleta-ou-praza-do-peixe-hoxe-praza-do-bispo-idacio-de-limia/
3. «Edificios con historia: a casa do Ferrín». https://historiadexinzo.wordpress.com/2016/06/01/edificios-con-historia-a-casa-do-ferrin/
4. «Edificios con historia: a casa do médico Leopoldo Álvarez». https://historiadexinzo.wordpress.com/2016/02/24/edificios-con-historia-a-casa-do-medico-leopoldo-alvarez/
5. «Grupo de vivendas sindicais Santa Marina». https://historiadexinzo.wordpress.com/2016/08/02/grupo-de-vivendas-sindicais-santa-marina/
6. «Edificios con historia: a antiga cárcere de Xinzo». https://historiadexinzo.wordpress.com/2018/05/29/edificios-con-historia-a-antiga-carcere-de-xinzo/
7. «Plano de Xinzo de Limia (1856) de Sáenz Díez». https://historiadexinzo.wordpress.com/2014/03/30/plano-de-xinzo-de-limia-1856-de-saenz-diez/