Porqueira

Porqueira é un concello do oeste da comarca da Limia, na provincia de Ourense, onde o val do río Limia se estreita entre a chaira e as serras de Bande e do Xurés. A súa capital é A Forxa, ao pé dunha torre medieval que é o símbolo do municipio ^[4][5].

Datos do concello

A poboación baixou de 1.151 habitantes en 2003 a 859 en 2016, pero dende entón mantívose arredor dos oitocentos: 806 en 2025 ^[4][1].

Territorio

O concello limita ao norte con Rairiz de Veiga, ao leste con Xinzo de Limia, ao sur con Calvos de Randín e Os Blancos e ao oeste con Bande e Muíños, xa fóra da comarca. O río Limia marca o seu límite norte, e polo concello baixa o Fírbeda, coas súas fervenzas ^[17]. O nome de Porqueira fai referencia, segundo a Real Academia Galega, á abundancia de xabarís ou porcos bravos ^[8].

Historia

O mosteiro e a torre

A Idade Media foi a época de esplendor de Porqueira, cun mosteiro e un castelo ^[4]. Non se coñece a orixe do mosteiro; a mediados do século XII rexíano cóengos regulares de San Agostiño, e documentos de 1181 a 1228 recollen as doazóns que os reis Fernando II e Afonso IX fixeron ao bispado de Ourense ^[4]. Despois pasou aos xerónimos, que non tiveron outra casa na actual provincia de Ourense; o prior era abade de San Lourenzo, señor de Guía e Cartelas e señor xurisdicional da Forxa ^[4]. Da igrexa e do claustro non queda nada, pero consérvase a casa prioral, convertida en pazo ^[6].

O castelo, construído no século XII para defender a fronteira, foi cedido por Afonso VII á catedral de Ourense en 1157, e en 1204 Afonso IX vendeulle ao bispo canto tiña en Porqueira por 2.500 soldos ^[5]. Na primavera de 1387 ocupouno brevemente o duque de Lancaster, na guerra de sucesión de Castela, e no século XV resistiu o ataque dos irmandiños ^[5]. Só se conserva a torre, á que se entra por unha porta románica en alto, cunha escaleira de vinte chanzos ^[5]. Era unha das catro fortalezas que vixiaban a Lagoa de Antela, xunto coas de Sandiás, Celme e A Pena ^[6].

Unha tradición, sen apoio documental, di que na torre estivo preso o rei García de Galicia, e que, perseguido polo seu irmán, fuxiu dela aos «mouros de Portugal» ^[7][6].

Bispos e ilustrados

De Paradela de Abeleda era Pedro Seguín, bispo de Ourense entre 1157 e 1169, segundo as Noticias históricas da catedral de Juan Muñoz de la Cueva (1772) ^[9]. En Xocín naceu en 1714 Pedro González de Ulloa, abade de Covelas e autor da Descripción de los Estados de la Casa de Monterrey (1777) ^[10]. Durante o Antigo Réxime, San Lourenzo pertencía á xurisdición de Rairiz de Veiga ^[9].

O concello e o século XX

Cando se creou o concello, en 1837, as oficinas municipais instaláronse na torre; despois pasou a mans privadas e estivo a piques de desaparecer, porque se puxo á venda como canteira ^[4][5]. Hoxe é Ben de Interese Cultural e acolle un centro de interpretación da Vía Nova ^[5].

Despois do golpe de 1936, Casto Novoa, Cabezas, da Forxa, fuxiu a Portugal en decembro dese ano á fronte dun grupo que vivía do contrabando, e non se entregou ata 1940 ^[12]. En febreiro de 1949 un grupo de guerrilleiros da II Agrupación pasou catro días agochado nunha casa de Quintás de Sabucedo; a Garda Civil, coidando que seguían dentro, queimoulle a casa ao seu dono, Epifanio Feijoo Gándara, que acabou no cárcere de Ourense con outros veciños ^[11].

Patrimonio destacado

• Torre da Forxa ou de Fírbeda, de perpiaños de granito, con matacán sobre modillóns e porta románica en alto; Ben de Interese Cultural ^[5].
• Igrexas parroquiais de Santa María de Porqueira, San Martiño de Porqueira, San Lourenzo de Abeleda, San Xoán de Paradela de Abeleda, San Salvador de Sabucedo e San Mamede de Sobreganade.
• A Ponte Vella da Forxa e o Castelo de Paradela de Abeleda, no catálogo de patrimonio ^[18].
• Hórreos e canastros de pedra, e as fervenzas do Fírbeda ^[4][17].

O inventario completo por parroquia, con muíños, fornos, hórreos, fontes e pazos, e as rutas e paseos do concello están en Patrimonio e rutas de Porqueira.

Festas

Non atopamos unha relación oficial das festas do concello. En Sobreganade celébrase cada ano a festa da Virxe do Carme na súa capela ^[20].

Lendas

• O cabalo branco do demo. Dous homes de Faramiñás que volvían da feira non daban cruzado o Limia, que ía enchente. Apareceu un cabalo branco e montaron nel; canto máis blasfemaba o primeiro, máis corría o cabalo, ata que o segundo rezou e o cabalo esvaeceu no medio do río, deixándoos sentados nas pedras ^[16].
• A moura de San Lourenzo, de cabelos dourados e peite de prata, á que se lle dicía: «Moura, mouraza, / dame da túa riqueza / e eu douche da miña pobreza» ^[17].
• As trabes da Forxa, unha de ouro e outra de alcatrán: quen dese coa de alcatrán traería a desgraza ^[17].
• As covas da fervenza do Fírbeda, con pasadizos que ninguén sabe onde levan ^[17].

Ver Lendas da Limia.

Persoeiros

• Pedro Seguín, bispo de Ourense no século XII, de Paradela de Abeleda ^[9].
• Pedro González de Ulloa (Xocín, 1714 – Covelas, 1790), relixioso ilustrado ^[10].
• Higinio Rodríguez Mármol (A Torre, 1886 – Xinzo de Limia, 1976), político ^[14].
• Benito Rodríguez Rodríguez (O Rial, Sabucedo, 1895 – 1966), médico e militante de esquerdas ^[13].
• O escritor Carlos Casares pasou parte da súa infancia no Rial de Sabucedo, onde vivían uns tíos avós ^[15].

Parroquias

O concello ten 6 parroquias ^[3]:

Paradela de Abeleda · Porqueira · Sabucedo · San Lourenzo de Abeleda · San Martiño de Porqueira · Sobreganade

Máis sobre a Limia

• A comarca da Limia
• Xinzo de Limia
• Os Blancos
• Historia da Limia

Preguntas frecuentes

A fervenza do río Fírbeda e as festas

Sobre A Forxa, o río Fírbeda (ou das Mestas), que separa Calvos de Randín e Porqueira, rompe as súas augas por un canón sinuoso e forma unha fervenza rodeada de fraga, de especial colorido no outono; chégase por vellos camiños de servidume pola marxe dereita, e en verán a merma de caudal permite achegarse polo leito, aínda que hai certo risco ^[21]. Entre as festas, a do Carme cunha romaría á ermida da Virxe da Veiga en San Mamede, e a patronal de San Bieito o primeiro fin de semana de agosto; tamén o Corpus en San Martiño, San Lourenzo, a Virxe da Saúde en Paradela, Santa Rita na Filgueira, San Antón en Rial, San Roque no Toxal e San Paio en Lobios de Sever ^[21].

Fontes

1. INE, Padrón municipal. Cifras oficiais de poboación (táboa 2885), 2016–2025. https://www.ine.es/jaxiT3/Tabla.htm?t=2885
2. Wikidata, «Porqueira» (Q1631352). https://www.wikidata.org/wiki/Q1631352 (CC0)
3. Xunta de Galicia / RAG, Nomenclátor de Galicia – Galicia Nomeada. https://galicianomeada.xunta.gal/sixtop/inicio
4. «Porqueira», Galipedia. https://gl.wikipedia.org/wiki/Porqueira (CC BY-SA 4.0)
5. «Torre de Fírbeda», Galipedia (cita a J. Á. Simal Lozano e N. Conde Cid, 2009, e á relación de BIC da Xunta). https://gl.wikipedia.org/wiki/Torre_de_Fírbeda (CC BY-SA 4.0)
6. «Torre da Forxa», xinzodelimia.eu. http://www.xinzodelimia.eu/a_forxa.htm — Wayback: https://web.archive.org/web/20120305063306/http://www.xinzodelimia.eu/a_forxa.htm
7. Fronteira Esquecida, «Torre da Forxa» (cita a X. Taboada Chivite, Los castillos, 1963, e R. Boga Moscoso, Guía dos castelos medievais de Galicia, 2003). https://fronteiraesquecida.eu/gl/fichas/torre-da-forxa-2/
8. Xunta de Galicia / RAG, «Sabías que…», toponimia.xunta.gal. https://toponimia.xunta.gal/gl/listado-de-sab-as-que?field_tipo_sabias_target_id=39&page=7
9. «San Lourenzo de Abeleda, Porqueira», Galipedia. https://gl.wikipedia.org/wiki/San_Lourenzo_de_Abeleda,_Porqueira (CC BY-SA 4.0)
10. «Pedro González de Ulloa», Galipedia. https://gl.wikipedia.org/wiki/Pedro_González_de_Ulloa (CC BY-SA 4.0)
11. Edelmiro Martínez Cerredelo, «O maquis na Limia: queima da casa de Epifanio Feijoo en Sabucedo (Porqueira) e a reitoral de Couso de Salas (Muíños)», historiadexinzo.wordpress.com, 18/05/2020. https://historiadexinzo.wordpress.com/2020/05/18/o-maquis-na-limia-queima-da-casa-de-epifanio-feijoo-en-sabucedo-porqueira-e-a-reitoral-de-couso-de-salas-muinos/
12. «Limiaos fuxidos a Portugal (1936–1950)», historiadexinzo.wordpress.com, 10/04/2023. https://historiadexinzo.wordpress.com/2023/04/10/limiaos-fuxidos-a-portugal-1936-1950/
13. «Benito Rodríguez Rodríguez», Galipedia. https://gl.wikipedia.org/wiki/Benito_Rodríguez_Rodríguez (CC BY-SA 4.0)
14. «Higinio Rodríguez Mármol», Galipedia. https://gl.wikipedia.org/wiki/Higinio_Rodríguez_Mármol (CC BY-SA 4.0)
15. Alexander de los Ríos Conde, «Carlos Casares, un neno da Limia», Vía Lethes, 15/05/2017. https://vialethes.es/carlos-casares-neno-da-limia
16. Antón Méndez Gándara, «O cabalo branco», Galicia Encantada, 2008. https://galiciaencantada.com/lenda.asp?cat=4&id=1258
17. Rafael José Adalid Rodríguez, «Contos, lendas e mitos da auga na Limia e pequenas achegas», Revista Galicia Encantada 16, 2020, p. 8. https://galiciaencantada.com/lenda.asp?cat=11&id=2886
18. Xunta de Galicia, Catálogo de patrimonio cultural do Plan Básico Autonómico. https://ideg.xunta.gal/servizos/rest/services/PBA/Afeccions_PatrimonioCultural/MapServer
19. Universidade de Vigo, Xentilicios de Galicia. https://www.uvigo.gal/sites/uvigo.gal/files/contents/paragraph-file/2018-10/Xentilicios_0.pdf
20. Unidade de Atención Pastoral de Santa Mariña de Xinzo, «Sobreganade». https://santamarinadexinzo.com/parroquias-atendidas-uap/sobreganade/
21. «A LIMIA,xinzo de limia, PORQUEIRA». http://www.xinzodelimia.eu/porqueira.htm