Historia da Limia

Luz, chocolate, gasosas e carreteiras: a Xinzo industrial e de servizos do século XX

Como chegaron a Xinzo a electricidade (1911), a imprenta, as fábricas de chocolate e de gasosas, o Matadoiro Frigorífico Rubio e os autobuses a Ourense e Verín, e por que o ferrocarril nunca chegou, segundo Edelmiro Martínez Cerredelo.

Edelmiro Martínez Cerredelo contou en varias pezas como se foi modernizando Xinzo de Limia no século XX. Esta páxina reúne as máis importantes.

A electricidade (1911)

A finais do século XIX e comezos do XX a vila alumábase con lámpadas de petróleo. O 29 de xullo de 1906 o concelleiro Rudesindo Sagrario propuxo cambiar a lámpadas de gas acetileno (orzamento de 2.500 pesetas) e o 25 de xullo de 1909 propuxo o alumeado eléctrico, que o pleno aprobou con 4.250 pesetas. A poxa adxudicouse ao final de decembro de 1909 a Camilo Conde Conde e Francisco Conde-Valvís. As obras do tendido desde a central de Allariz sufriron atrancos: os temporais de decembro de 1909 e a cheia do Limia derrubaron a ponte de Damil. A luz eléctrica chegou por fin nos primeiros días de outubro de 1911, coa empresa Valvís, con abastecemento das represas do Briñal e de Acearrica, no río Arnoia, en Allariz. En 1912 instalouse tamén na igrexa de Santa Mariña, e El Eco Antelano dicía que de noite «o sagrado recinto ofrece un aspecto desacostumado e solemne» ^[1].

O chocolate

Só hai fábricas de chocolate en Xinzo no século XX. A primeira da que hai noticia é «El Iris», de José Santiago Taboada, anunciada en 1909 en El Miño de Ourense como «gran fábrica de chocolates elaborados a brazo». Despois houbo as de Alejandro Varela (1915), José Bernárdez, Manuel Saburido (marca «La Ambrosía») e Francisco Salgado, o «Ferrín» (marca «La Selecta», con ultramarinos na esquina da rúa Dous de Maio coa avenida de Madrid). O fillo de Salgado, Antonio, continuou nos anos cincuenta cos «Chocolates Berta». En 1960 só quedaba a de José Bernárdez, na esquina da rúa Lepanto coa praza Xoán XXIII (a «praza dos ovos»); nos anos corenta e cincuenta os castelás compraban alí sacos de cascarilla de cacao en carros de mulas. Deixou de fabricarse cara aos primeiros anos sesenta, e con ela rematou a tradición chocolateira de Xinzo ^[2]. Sobre José Santiago Taboada véxase Escritores, artistas e estudosos da Limia e Artesáns e pantallas históricas.

As gasosas

«La Ibérica» (gasosas Primo Ramos, refrescos Lola e Vanguard) foi unha das fábricas de gasosas de Xinzo. Nos anos cincuenta estaba na rúa Lepanto, a «calle de atrás», entre a casa do Estrecho e a carpintaría de Euloxio Portela, propiedade en sociedade de Primo Ramos e Luís Fariñas; despois pasou ao barrio de Vilasana como gasosas Ramos. Había outra, a de Benito Rodríguez, o «Garnacha», en Vilasana. Facían gasosas, auga de seltz en sifóns e os refrescos Vanguard de laranxa, limón e cola; a auga ía buscarse en bidóns, en camión, ao manancial dos Marquinas no pazo de Vilariño das Poldras. Lavábanse as botellas á man, enchíanse a man con xarope e pechábanse cun aparello de pedal no que reventaban moitas botellas ^[3].

O Matadoiro Frigorífico Rubio

En xullo de 1943 pediuse ao Concello trasladar a Xinzo unha fábrica de embutidos e secadoiro de Tabernes Blanques (Valencia). En 1953 funcionaba a pleno rendemento o Matadero General de la Limia, inaugurado nos anos corenta, que debía ser a maior industria da vila polo número de empregados: sacrificaba de media ao mes 300 vacas e 900 tenreiros, que saían en camións climatizados a Madrid, Barcelona, Valencia, Zaragoza e Bilbao, con 6.500 kg de carne por expedición. O quilo de vaca en bruto pagábase na feira a 22 pesetas e o de tenreira a 31; os cornos remitíanse en partidas de mil quilos a fábricas de peites e botóns ^[4]. Outras industrias de aquelas décadas: a fábrica de fariñas «La Antelana», a Feculera, Propasi e Mantequerías Anduriña ^[4]. Véxase Propasi, AGA e a Feculera de Xinzo.

As imprentas e a prensa

Non se sabe cando chegou a imprenta a Xinzo; o anuario Bailly-Baillière rexistra en 1901 unha imprenta e libraría de Antonio Bobillo, e en 1919 a de Lino Pereda Álvarez. A prensa local foi curta: El Eco Antelano (1911-1912, impreso en Ourense), Juventud (1919, dirixido por Alejandro Álvarez, con campaña anticaciquil), El Agrario (1919), El Camelo (1920), El Látigo (1923) e El Pueblo Antelano (1925, dez números) ^[5]. Véxase Francisco Seijo Iglesias e Antonio Nieto Oliva.

O transporte de viaxeiros

Antes das carreteiras modernas viaxábase en galeras con bois, sillas-correo, liteiras e dilixencias. En agosto de 1913 a Empresa Hispano Antelana facía o traxecto de Ourense a Xinzo e estendeuno a Verín (asento de 10 pesetas); naquel ano «Automóviles de Verín» enlazaba Ourense e Verín e os Hermanos Mangana de Xinzo anunciaron un servizo a Verín por Laza con dous Hispano-Suiza con calefacción e alumeado eléctrico. Co automóbil, o percorrido de Ourense a Verín pasou de unhas once horas a catro. En 1918 xa non circulaban dilixencias e dúas empresas, a do Correo (parada no café de Francisco Ledo) e «La Popular», facían o servizo a Ourense e Verín ^[6]. O texto inclúe unha descrición dun viaxeiro: a estrada pola serra, as torres do Castro e da Pena, a lagoa de Antela cruzada por unha ponte rasa, e a «magnífica entrada» de Xinzo cunha longa alameda de plátanos ^[6].

O ferrocarril que nunca chegou

Xinzo perdeu dúas veces a posibilidade de ter ferrocarril. A finais do século XIX a Deputación pensou nunha liña Ourense–Allariz–Xinzo–Verín para enlazar en Chaves cos camiños de ferro portugueses; en 1890 José Ontaneda fixo un estudo, a Deputación aceptou o da «Zamora and Portugal Railway Galicia Ltd.», que o cedeu en 1911 a unha empresa do enxeñeiro Sáez Díez que nunca comezou as obras. Despois impúxose o trazado Zamora–Ourense–Santiago, que esqueceu Allariz, Xinzo e Verín. O Concello, en sesión extraordinaria do 11 de maio de 1925, rexeitou o proxecto do ferrocarril Ourense–Zamora do señor Cantero e defendeu a variante de Eloi Luís André, de Verín, desde o km 14 ata a Portilla da Canda, cun só túnel nas Estibadas; a prensa local (Nuevo Támega e El Pueblo Antelano) apoioulle, pero non prosperou ^[7].