Xinzo romano: o que revelaron as sondaxes da rede de gas (2014-2015)

Entre outubro de 2014 e decembro de 2015, o equipo de Adro Arqueolóxica S.L., dirixido por Lino Gorgoso López, fixo un control arqueolóxico das obras da rede de gas canalizado no casco vello de Xinzo de Limia: 50 sondaxes manuais e o seguimento de miles de metros de gabias. Os resultados, publicados en Gallaecia (n.º 39, 2026), amplían e matizan o que se sabía do enclave romano da vila ^[1][2]. Para os achados anteriores véxase Xinzo romano: as estatuas sedentes e a peza de marfil.

O que se sabía antes

O artigo resume os antecedentes: A. Ceán Bermúdez, en 1832, foi o primeiro erudito en destacar a importancia romana de Xinzo; en 1972 apareceron na finca da Regueira ou Cortiñela as dúas estatuas sedentes e un posible traxecto empedrado, e en 1983 unha ara a Reve, ademais dunha ara votiva a Cibeles ou Xuno en solar da rúa Galicia. Entre 1995 e 1996 o Museo Arqueolóxico interveu arredor da Igrexa Vella e confirmou un xacemento habitacional (séculos I–IV) cunha necrópole tardía de tumbas de tégula. Máis tarde Fermín Pérez Losada incluíu Xinzo entre os «aglomerados secundarios» romanos de Galicia, e as intervencións de 2002 a 2008 achegaron novos restos nas rúas da Igrexa, Peto, San Roque, Galicia e Outarelo (hoxe Romero Nieto), con unha taberna dos séculos I–III. Había ademais un miliario de Galerio Valerio Maximiano (293–305) na Cortiñela e outro dedicado a Maximino e Máximo (235–238), desaparecido ^[1].

As intervencións

• IT San Roque (16 sondaxes): a partir da quinta, cara ao norte, aparecen as primeiras estruturas romanas: derrubes masivos de tégulas, un lousado de boa calidade (sondaxe 13) e estruturas domésticas coa canalización dun impluvium feita con tégulas decoradas (sondaxe 14), ademais de ata cinco muros de boa mampostería na gabia, signo dun amplo espazo habitacional ^[1].
• IT Barrio de Abaixo (19 sondaxes, rúas Galicia, Serra de Queixa, Praza do Padrón e Alto do Furriolo): poucos restos romanos, salvo preto do casco vello e na praza do Polígono O Pombal, onde apareceu un muro romano con terra sigillata hispánica. Na Praza do Padrón saíron un pozo circular, pavimentos de chapacuña e lousas e un caleiro, de época moderna e contemporánea ^[1].
• IT Peto–Santa Mariña (12 sondaxes): a máis fértil. Arredor da Igrexa Vella apareceron depósitos de queimado, pavimentos de arxila rubefactada e muros de factura romana, algúns como cimentación das casas do adro. A sondaxe 9 achou varias pilae de opus latericium dun hipocausto que continuaba cara ao interior dunha vivenda ^[1].
• IT Dous de Maio (3 sondaxes): un derrubo in situ do teito de tégula dunha estrutura, que amosa que o xacemento chega ata os lindes do casco vello polo leste e supera calquera aproximación anterior ^[1].

Noutros sectores (Toural, Polígono, Ensanche e Carretera de Castilla) só se achou material romano rodado en recheos; o Toural, aproveitado como feira de gando, deu pavimentos de arxila e moedas do século XIX ^[1].

Os materiais

Recuperáronse 2.247 pezas, moi fragmentadas: o 54 % romanas, e por materiais un 96 % de cerámica, un 3 % de metais e un 1 % de vidros. Entre a cerámica romana, a común representa o 69 % e os pratos de engobe vermello o 11 %. A terra sigillata (207 fragmentos, o 17 %) é case toda hispánica (96 %) e procede do alfar de Tricio (A Rioxa): un selo no interior dunha copa TSH 27 le «MAT», probablemente de Matritiensis, do obradoiro de Prado Alto. As formas dominantes son a cunca TSH 37 (31 %), o prato TSH 15/17 (25 %), o TSH 4 con burilado (15 %, proporción pouco habitual no noroeste) e o TSH 27 (11 %). Tamén hai paredes finas do «tipo Melgar», cerámica pintada bracarense, lucernas, 16 vidros (con un fragmento polícromo que podería ser unha cunca millefiori ou unha conta) e metais como un pé de bronce dunha estatuíña ^[1].

Dos tempos posteriores destacan 21 individuos de cerámica de «borde en pestana» (séculos XII–XV), louza moderna de Niñodaguia, Gundibós, Tioira e Lobios, louza fina de Sargadelos e moedas como os 8 maravedís de Fernando VII (1823) e dúas «perras gordas» de 1868–1872 sobre o pavimento da vella feira do Toural. Chaman a atención unha pequena campá de bronce e un axóuxere de Pantalla na Praza do Padrón, que os autores consideran quizais o elemento deste tipo máis antigo coñecido, e unha cruz de Caravaca de bronce na rúa San Roque ^[1]. Véxase Anatomía da Pantalla.

As conclusións

Os autores sosteñen que os materiais encádranse de xeito nítido nunha cronoloxía temperá, desde as décadas finais do século I ata o II, con pouco material baixoimperial (séculos III–IV) ou tardorromano, e recoñecen que isto discrepa das cronoloxías amplas propostas para a Igrexa Vella. Pensan que o tamaño e a función de Xinzo foron moito maiores do que dicía Pérez Losada («núcleo de pequeno tamaño e configuración claramente viaria»), que a estrutura non seguía unha trama de «espiña de peixe» e que o entorno da Igrexa Vella, algo máis elevado, formaría o núcleo orixinal, de onde o asentamento medraría en todas as direccións. Detectan ademais espazos residenciais diferenciados (máis luxo na rúa Santa Mariña ca na de San Roque) e propoñen ampliar o entorno protexido, sobre todo na rúa Dous de Maio. Lamentan que as obras de condución de auga desde os anos sesenta destruísen boa parte dos restos ^[1].

Os datos sobre a lonxitude controlada das gabias varían dentro do propio artigo (3.738 m na introdución e 3.878 m nas conclusións, dun total de 14.489 m de obra). O texto non resolve se Xinzo ou A Cidá foi o Forum Limicorum, pero reforza o argumento de Xinzo; véxase O Monte do Viso e A Cidá e Os límicos e a romanización ^[1].

Ligazóns

• Historia da Limia
• Os límicos e a romanización
• Xinzo romano: as estatuas sedentes e a peza de marfil
• Xinzo de Limia

Fontes

1. Gorgoso López, Lino; Méndez Santiago, Paula; Tembra Piñeiro, Ana I.; Acuña Piñeiro, Ángel: «Novas achegas ó enclave romano de Xinzo de Limia», Gallaecia, 39 (2026). https://doi.org/10.15304/gall.39.6721
2. Novas achegas ó enclave romano de Xinzo de Limia (Dialnet, rexistro e PDF). https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=10855830