Historia da Limia

Memoria histórica da Limia, 1931–1953: República, represión e guerrilla

Guía da memoria histórica da Limia entre a República e a guerrilla: o golpe de 1936, a represión, as mulleres represaliadas, a Causa Xeral, o maquis e as homenaxes actuais, con enlaces ás fichas de persoas e lugares.

Período: 1931–1953
Fonte básica: «A Limia: 1931–1953. Historia e memoria» (E. Martínez Cerredelo, 2008)
Lugares: Xinzo, As Maus, Mosteiro de Ribeira, Furriolo
Regra editorial: só se nomean persoas con fonte publicada

Esta é a porta de entrada ao conxunto de páxinas sobre a memoria histórica da Limia, o período que vai da proclamación da República en 1931 á fin da guerrilla antifranquista cara a 1950–1953. A fonte máis completa é o libro A Limia: 1931–1953. Historia e memoria, de Edelmiro Martínez Cerredelo (2008), e as entradas do seu blog Historia de Xinzo; a elas súmanse a Galipedia, o arquivo de Vía Lethes, o Museo da Limia e o traballo do Comité pola Memória Histórica do Val do Límia. Seguimos unha regra editorial: só se nomean persoas que aparecen en fontes publicadas, e cada feito leva a súa referencia.

Por onde empezar

Da República ao golpe: Xinzo 1931–1936: a proclamación da República, o 1.º de maio de 1936, a conspiración e os días do golpe.
A represión de 1936 na Limia: os paseos de agosto, as vítimas documentadas e as mártires de Xinzo (1937).
Mulleres represaliadas da Limia: asasinadas, presas, depuradas e procesadas.
O Alto do Furriolo: o lugar de memoria da estrada de Celanova.
A guerrilla antifranquista na Limia: das Estivadas (1946) á morte de Perfecto Dios (1950).
Limiaos fuxidos a Portugal: mestres, sindicalistas e labregos que cruzaron a raia.

A posguerra: vitoria e Causa Xeral

O 1 de abril de 1939 Franco asinou o último parte da guerra, pero Cerredelo recorda que a guerra «non rematara» para a esquerda: o que veu despois foi unha depuración detallada de quen fora republicano ou «desafecto» ^[2]. Unha crónica da época recolle como nese mes o concello de Sarreaus celebrou unha manifestación coa participación de escolas e mestres que cantaron himnos do Movemento ^[2]. A Causa Xeral, aberta por decreto do 26 de abril de 1940, investigou os feitos da «dominación vermella» e serviu para lexitimar a represión, ata que o decreto-lei do 31 de marzo de 1969 recoñeceu a prescrición de responsabilidades por feitos anteriores ao 1 de abril de 1939 ^[3].

A memoria hoxe

Os actos de homenaxe son frecuentes: no Furriolo hai un mural desde 2006 ^[6]; o 14 de setembro de 2019 o Comité pola Memória Histórica do Val do Límia inaugurou un monolito na curva da Fonteboa (entre Xordos e Nigueiroá) en memoria dos primeiros antifascistas asasinados na comarca, o 29 e 30 de xullo de 1936, e leuse o nome dos vinte e cinco executados do Val do Límia dos que consta documentación ^[4]. En xaneiro de 2026 o Museo da Limia incorporou á súa biblioteca as publicacións do historiador Carlos Morais sobre a represión franquista e a resistencia no Val da Limia ^[5].