Concello de montaña na raia con Portugal, onde estaba a capital do Couto Mixto, Santiago de Rubiás, e o castelo portugués da Picoña; terra de contrabando, de mouros e da etnografía pioneira de Cuevillas e Xaquín Lorenzo.
Calvos de Randín é un concello de montaña no extremo sur da comarca da Limia, na raia con Portugal. Ao seu territorio pertencen Santiago de Rubiás e Rubiás, dúas das tres aldeas do Couto Mixto, o pequeno territorio que durante séculos se gobernou á marxe de España e de Portugal, e o outeiro da Picoña, onde se erguía un castelo portugués [4][5].
É o concello menos densamente poboado da Limia. En 2003 tiña 1.242 habitantes; en 2016, 856, e en 2025, 650 [4][1].
Territorio
O municipio está rodeado polas serras do Larouco, do Xurés e da Pena, que nesta última chega aos 1.400 m. Atravésao o río Salas, afluente do Limia, no que se construíu o encoro do Salas, e que recibe as augas do Fírbeda [4]. O clima é oceánico de montaña, con precipitacións abundantes e invernos fríos, aínda que no verán adoita haber secas fortes [4].
Historia
Mámoas e castros
Os vestixios máis antigos son mámoas como as do Monte Meau e o Forno da Tagurra, en Golpellás, ou as do Viso e a Mota Grande, en Castelaus. Da cultura castrexa son a Cidade de San Vitorio, o Outeiro da Cerca, os castros de Rubiás e de Penas Altas e o propio outeiro da Picoña [4][13].
A Picoña, un castelo portugués
No outeiro da Picoña ou da Almena, a 932 m, entre Randín e Vilar, houbo unha fortaleza portuguesa que dominaba o Couto Mixto, Tourém e o camiño que os unía. Segundo a tradición recollida por Soares de Azevedo, mandouna facer Afonso III de León, e Sancho I de Portugal deulle foro en 1187. Os casteláns arrasárona cara a 1388, Xoán I de Portugal reconstruíuna e pasou despois á casa de Bragança [9]. Duarte de Armas debuxouna cara a 1509 no seu Livro das Fortalezas, cunha torre da homenaxe pentagonal, e no mesmo debuxo aparece Randín, con teitos de palla e unha torre [9][10]. Na guerra da Restauração portuguesa quedou arruinada en 1650, e en 1788 xa só quedaba «um poço con degraus» [9]. O Tratado de Lisboa de 1864 pasou o termo da Picoña a España [9]. Dende 2016 o Concello promove a súa escavación e posta en valor [9][8].
O Couto Mixto
Santiago, Rubiás e Meaus (As Maus, hoxe en Baltar) formaban o Couto Mixto, ligado á Picoña e á casa de Bragança. Os seus veciños podían escoller a nacionalidade española, a portuguesa ou ningunha, estaban exentos de impostos e de servizo militar, comerciaban libremente e podían ter armas [5][6]. Cada tres anos reuníanse nun campo do val do Salas para elixir o xuíz, que nomeaba seis «homes do acordo», dous por aldea; no adro da igrexa de Santiago de Rubiás consérvase o banco de pedra onde se celebraban os concellos abertos [6]. Un «camiño privilexiado» levaba ata Tourém sen que as autoridades españolas tivesen xurisdición nel [6]. No relixioso dependían do bispado de Ourense e, segundo a nacionalidade elixida, no xudicial do xuíz de Montalegre ou do de Xinzo [7].
Orixinalmente o Couto tiña unha cuarta aldea, Pena, entre Santiago e Vilar. Entre 1517 e 1518 un grupo armado portugués queimouna, e os superviventes refuxiáronse nas outras aldeas; a tradición oral conservou o episodio cinco séculos, e en 2021 un equipo de arqueólogos documentou as súas ruínas, a 1.200 m de altitude [8][5].
O Tratado de Lisboa de 1864 repartiu os territorios da raia: o Couto pasou a España e Portugal recibiu os «pobos promiscuos» de Soutelinho, Cambedo e Lamadarcos [5][6]. Ao principio incorporouse a Baltar, pero en 1870 a Deputación aceptou que Santiago e Rubiás pasasen a Calvos de Randín [4]. Dende 1998, por iniciativa do historiador Luís García Mañá, a Asociación de Amigos do Couto Mixto reúnese cada ano en Santiago de Rubiás e nomea xuíces de honra [6][17].
Do Antigo Réxime ao século XX
No século XVIII o territorio dependía do conde de Lemos [7][4]. En Feás foi abade, dende 1645 ata a súa morte vinte anos despois, Domingo Martínez de Presa, que construía autómatas e publicou en 1662 Fuerza del ingenio humano, o primeiro libro sobre o tema en España [11]. O 20 de novembro de 1889 un incendio arrasou Randín: en tres horas, 120 dos seus 126 veciños quedaron sen casa nin gando, e a prensa galega e madrileña abriu subscricións de axuda, ás que contribuíron tamén os veciños portugueses de Tourém [10]. En 1930 Florentino López Cuevillas e Xaquín Lorenzo publicaron Vila de Calvos de Randín. Notas etnográficas e folklóricas, un estudo da casa, dos costumes e das lendas do lugar editado polo Seminario de Estudos Galegos [18][14].
Patrimonio destacado
Igrexa de Santiago de Rubiás, reconstruída no século XVIII, cunha xanela románica na ábsida e o banco de pedra do Couto no adro [4][6].
Outeiro da Picoña, con restos do castelo e un pozo escavado na rocha [9][13].
Igrexa barroca de San Xoán de Randín, dos séculos XVII e XVIII, e ermida do Neno Xesús, do XVIII [4].
Pazo dos Tejada, en Calvos, dos séculos XVIII e XIX, con tres corpos unidos por unha solaina, e pazo de Randín [4][13].
Petos de ánimas en Calvos, Vilar, Padroso, Feás e Rubiás; hórreos en Randín e Rioseco, fornos comunais, muíños e pontes [4].
O camiño privilexiado, que saía de Rubiás cara a Tourém [6].
O catálogo de patrimonio recolle 126 bens no concello [13].
O inventario completo por parroquia, con muíños, fornos, hórreos, fontes e pazos, e as rutas e paseos do concello están en Patrimonio e rutas de Calvos de Randín.
Festas e feiras
Segundo a web do Concello, a feira celébrase o día 2 de cada mes, e estas son as principais festas [12]:
Reis, 6 de xaneiro.
San Bieito, en Rubiás, o domingo de Pascua.
San Martiño, en Castelaus, a última fin de semana de maio.
San Antonio, en Randín, e San Miguel, en Feás, en xuño.
Santiago, en Santiago de Rubiás, o 25 de xullo, e festa de Santiago en Calvos a primeira fin de semana de agosto.
A Ascensión, en Pintás, o 15 de agosto.
Romaría da Virxe da Peneda e Santa Marta, en Serois, a primeira fin de semana de setembro.
A Casa da Moura: un home que ía á feira axudou a un mouro a mercar dous porcos, e dende entón cada mañá deixáballe leite no megalito a cambio dunha moeda. Cando lle contou o segredo á muller, só atopou un corno co letreiro «Falaches, corneaches». Recollérona Cuevillas e Lourenzo en 1930 [14].
A fonte dos tres xuncos, no monte da Torre de Rubiás, que só ve quen non a busca; segundo o xunco do que se beba, a sorte é de ouro, de prata ou de desgraza [15].
Na Picoña, dise, lavábase un rei nunha pía tallada na pedra [9].
Alfonso Sobrado Palomares (Calvos de Randín, 1935), que asina Alfonso S. Palomares,, xornalista e escritor, presidente da Axencia EFE entre 1986 e 1997; fillo predilecto do concello dende 2023 [16][4].
Luís García Mañá, historiador do Couto Mixto e autor de Couto Mixto. Unha república esquecida (2000), fillo adoptivo dende 2008 [17][4].
Domingo Martínez de Presa, abade de Feás no século XVII e construtor de autómatas [11].
Segundo o Padrón do INE a 1 de xaneiro de 2025, 650 habitantes [1].
Que era o Couto Mixto?
Un territorio de tres aldeas (Santiago, Rubiás e Meaus) cun goberno propio: un xuíz elixido cada tres anos e seis homes do acordo. Os seus veciños escollían nacionalidade e non pagaban impostos nin daban soldados. Desapareceu co Tratado de Lisboa de 1864 [5][6].
Pódese visitar o castelo da Picoña?
Do castelo só quedan restos e un pozo na rocha sobre o outeiro da Almena, entre Randín e Vilar. O Concello limpou e estudou o xacemento dende 2016 [9].
Que pasou en Randín en 1889?
Un incendio queimou case toda a aldea o 20 de novembro de 1889; 120 das 126 familias perderon a casa [10].
«Unha masacre na memoria. Un proxecto arqueolóxico documenta a tráxica destrución dunha aldea do Couto Mixto», Cultura Galega (Consello da Cultura Galega). http://culturagalega.gal/noticia.php?id=33395
«A Casa da Moura», Galicia Encantada (de F. López Cuevillas e X. Lourenzo, Vila de Calvos de Randín. Notas etnográficas e folklóricas, Seminario de Estudos Galegos, 1930). https://galiciaencantada.com/lenda.asp?cat=17&id=612
O municipio ourensán de Calvos de Randín marcou este xoves 5 de novembro a temperatura máis baixa de todo o país, ao baixar ata os -9,1 °C ás 08:10 da mañá.
Esta xeadas históricas deixaron valores moi negativos en toda a comarca da Limia, superando incluso o frío rexistrado en zonas habitualmente xélidas como a Antártida, Laponia ou Siberia.
Temperaturas destacadas na Limia este xoves:
Calvos de Randín: -9,1 °C
Xinzo de Limia: entre -6,9 °C e -7,0 °C
Verín-Vilela: -6,3 °C
Baltar: -5,4 °C…
A comarca da Limia sufriu esta mañá temperaturas extremas baixo cero, deixando placas de xeo nas estradas e obrigando a extremar a precaución ao volante.
O rexistro máis frío da xornada produciuse en Calvos de Randín, onde o termómetro marcou -9,1 ºC ás 08:10 horas. O resto da comarca tamén rexistrou valores moi baixos ao amencer:
Xinzo de Limia: -6,9 ºC e -6,3 ºC ás 08:20 horas.
Baltar: -5,4 ºC ás 07:50 horas.
A presenza de xeo nas vías secundarias supón un perigo para os condutores.…
Calvos de Randín foi o lugar máis frío de Galicia este mércores, cunha temperatura de -4,7 graos ás 8:20 da mañá.
O frío foi máis intenso que o de ontem en varias localidades:
Verín: -3,8 graos.
Sarria: -2,9 graos.
O tempo vai cambiar cando cheguen as borrascas a partir do vénresga 6 de novembro, o que traerá chuvias, especialmente na zona oeste.
O Goberno central declarou a Calvos de Randín como zona gravemente afectada por unha emerxencia de protección civil, tras os incendios forestais sufridos entre o 13 de setembro e o 20 de outubro de 2026.
Esta decisión permite activar axudas estatais para compensar os danos causados por estes lumes. As persoas e entidades afectadas xa poden solicitar as axudas ante o Ministerio do Interior, sempre que poidan demostrar os danos sufridos.
As axudas e medidas dispoñibles inclúen:
Axudas…
O Goberno central declarou a Calvos de Randín e Quiroga como zonas gravemente afectadas por emerxencias de protección civil tras os incendios que sufriron estes municipios.
Esta decisión, tomada polo Consello de Ministros este martes, é o paso necesario para que os veciños e as institucións poidan recibir axudas económicas que compensen os danos causados polos lumes.
Puntos clave da medida:
Que significa: O Estado recoñece oficialmente que os concellos sufriron danos importantes e activa…
A Deputación de Ourense iniciará a finais de outubro os traballos de recuperación arqueolóxica no castelo medieval da Picoña, situado en Calvos de Randín.
A intervención, que realizará a empresa Breogán Arqueoloxía en terreos da Comunidade de Montes de Randín e Vilar, busca coñecer mellor esta fortificación do século XII e evitar que se deteriore máis.
Os traballos principais serán:
Excavacións: Centradas na parte noroeste da muralla e en zonas do interior.
Estudo de materiais: Limpeza e…
A Deputación de Ourense empezará a finais deste mes de outubro novos traballos no Castelo da Picoña (Calvos de Randín) para estudar esta fortificación do século XII e preparala para o turismo.
A empresa Breogán Arqueoloxía encargarase de escavar a muralla noroeste e a zona interior do castelo. Para documentar os achados, usarán drones e realizarán traballos de reconstrución para que as partes visibles do castelo queden máis consolidadas.
O obxectivo principal é transformar o xacemento nun…
A Deputación de Ourense iniciará a finais de outubro novos traballos arqueolóxicos no Castelo da Picoña, en Calvos de Randín, para descubrir máis sobre este castelo do século XII e mellorar a súa conservación.
A empresa Breogán Arqueoloxía encargaráse de:
Escavar a muralla noroeste e diversas zonas do interior do castelo.
Usar drones para facer mapas moi detallados mediante fotos (fotogrametría).
Reforzar as partes do castelo que xa están visíveis para que non se estropeen.
O obxectivo é…
O concelleiro Antonio Valencia denuncia que o goberno local de Calvos de Randín paralizou os plenos ordinarios dende o pasado 10 de decembro de 2025.
Segundo o edil, esta situación impide que a oposición poida exercer o seu labor con normalidade. Os puntos clave da denuncia son:
Falta de plenos ordinarios: Non se celebran dende hai nove meses.
Uso de plenos urxentes: O goberno utiliza esta vía para aprobar asuntos sen deixar tempo para consultar a documentación.
Bloqueo á oposición: Sen…
O artesán Paco Rodríguez, coñecido como Paco do Toxal, elaborou unha nova coroza para o Museo da Limia para substituír unha peza antiga da colección que se estragara co paso do tempo.
A coroza é unha prenda tradicional galega feita de xuncos, deseñada antano para protexer da choiva e do frío no campo. O traballo de Paco do Toxal destaca por varios aspectos:
Técnica tradicional: A peza segue o método clásico de dúas capas, funcionando como tellas para que a auga escorra e non cale cara ao…
Un lume queimou o pasado sábado 100 metros cadrados de monte no Parque Natural da Baixa Limia-Serra do Xurés, en Calvos de Randín. As lapas quedaron xa totalmente apagadas.
O incendio comezou ás 18:44 horas e deuse por extinguido ás 20:22 horas. Para controlar o lume, a Consellería do Medio Rural enviou o seguinte equipo:
Un axente forestal.
Unha brigada de bombeiros.
Unha motobomba (camión de bombeiros adaptado para o monte).
Desde a Xunta lembran que, se ves fume ou lume, podes avisar de…
Unha vez finalizado o incendio que se converteu no máis grande da provincia este ano coa queima de máis de 500 Hta., o concelleiro non adscrito Jose A. Valencia pon de manifesto na súa denuncia a situación na que se atopaban os camiños, pistas e estradas, así como fincas municipais que non estaban nas condicións que se require. Recordarlles tamen a Obriga e Competencia que teñen sobre a Xestión e limpeza das fincas particulares que estan dentro do perimetro de seguridade dos Nucleos Urbanos,…
Warning: Undefined array key "geo" in /var/www/html/wp-content/themes/ALimiaNewsWordpressTheme/template-parts/page/map.php on line 17
Warning: Undefined array key "parroquia" in /var/www/html/wp-content/themes/ALimiaNewsWordpressTheme/template-parts/page/map.php on line 29
Mapa de Calvos de Randín
