Xinzo en 1905 segundo Fialho de Almeida

En xuño de 1905 o escritor portugués José Valentim Fialho de Almeida percorreu Galicia e deixou a viaxe contada no libro Galiza, 1905. O tramo que pasa pola Limia, traducido ao galego e publicado en Historia de Xinzo en 2014, é unha das poucas descricións directas da Lagoa de Antela e da vila de Xinzo xusto antes da desecación completa e do cambio que traería o século XX ^[1]. Nesta páxina resúmese e contextualízase o texto, sen reproducilo enteiro.

A viaxe en dilixencia

O viaxeiro saíu de Ourense na noite do 15 de xuño de 1905 na dilixencia que ía por Allariz e Xinzo cara a Verín, con catro curas, un home coxo e unha nena de cinco anos que viaxaba soa. Parouse a mudar de cabalos (seis, tres de fondo) e pasou a noite en Allariz. Retomou a viaxe a mañá do 16, nebulosa, chuviosa e fría. Describe estradas «espléndidas, ben mantidas» e carros cargados con cinco bestas, cos carreteiros de boina, manta e cara afeitada; os cocheiros animaban os cabalos con berros e baixaban nas subidas ^[1].

Da serra á Lagoa de Antela

Ao descender cara á Limia, ve ao fondo un val inmenso, con grandes arboredos, campos labrados e gando magro. Á esquerda da estrada, nun outeiro, unha torre quebrada (a Torre do Castro, en Sandiás) e, máis lonxe, outra (a Torre da Pena). Pasa despois a Lagoa de Antela por unha ponte, e descríbea como «unha basta extensión maldita», sen árbores nin arbustos, con xuncos e pozas, cunha ribeira asoreada no centro e tardan uns 40 minutos en atravesala. Anota que en invernos de choiva o terreo dá herba espléndida para o gando, pero ese ano estaba todo seco, e que se ven aldeáns con gando negro e a «palhota» (a capa de palla) ao ombro ^[1].

A entrada en Xinzo e o mercado

A estrada entra en Xinzo por unha «magnífica» alameda arborizada, entre pataqueiras e campos de centeo. Dende a esquerda converxe a estrada de Celanova, con carros que chían, gando e poldros. Do pobo destaca que é grande, coa torre da igrexa alta, de dous pisos, e que dá as doce. No día da visita había mercado na praza de ángulo das dúas rúas, ao redor da fonte: xente dos arredores mercando panos, louza de ferro esmaltado e de barro, aviando receitas nas boticas e ferrando bestas; vendíanse hortalizas, froita, cabritos e porcos brancos e pretos que se mesturaban coa xente. Describe galegos en machos e cabaliños, de capa ou manta, e moitas casas que daban de comer, con caldo de verzas e carne, cabrito asado «tenro como a vitela» e un viño agre e pouco cargado. Choveu todo o día e a noite, e o barro e a bosta de boi chegaban aos paseos de lousas ^[1].

A vila

Fialho non lle atopa nada de notable á poboación: rúas longas, casas escuras e amarelas de granito, algunhas con brasóns, casas modernas con varandas de madeira, laxedo con paseos laterais e unha igrexa do século XVII cunha torre de dous pisos con varandas e cúpula de media cidra. Destaca, porén, a beleza da alameda da saída cara a Verín, de plátanos e moreiras inmensas cuxo follaxe entra polas fiestras das casas, e o ruído dos zocos e dos tratos. O editor lembra que, na fotografía da igrexa de Santa Mariña do Portfolio de Galicia de Pedro Ferrer (1904), o adro era máis pequeno que o actual porque un muro o separaba da casa parroquial ^[1].

Que ensina hoxe

Hoxe, a Lagoa está desecada e a vila é moi distinta da que viu Fialho. O texto é un retrato de partida: a economía agraria (patacas, centeo, liño), a importancia do mercado, a dilixencia como transporte principal e a lagoa como espazo valorado para o gando mesmo en terreo asoreado. Compárese co que contan as páxinas sobre A lagoa de Antela e Xinzo: industria e servizos no século XX ^[1].

Preguntas frecuentes

Ligazóns

• Historia da Limia
• Xinzo: industria e servizos no século XX
• Praza Maior, Ladeira e Toural
• Os monárquicos portugueses na Limia

Fontes

1. «Galicia vista por un portugués. Interesante visión de Xinzo en 1905», Historia de Xinzo, 05/06/2014, tradución ao galego de textos de Fialho de Almeida, Galiza, 1905. https://historiadexinzo.wordpress.com/2014/06/05/galicia-vista-por-un-portugues-interesante-vision-de-xinzo-en-1905/