A terra de Limia na Alta Idade Media: tenentes, concilia e fronteira con Búbal (séculos X–XII)

Na Alta Idade Media, a terra de Limia non coincidía exactamente coa comarca actual: era un distrito de goberno rexio, rexido por tenentes, que chegaba ata a ribeira do Miño. Francisco Javier Pérez Rodríguez, da Universidade de Vigo, reconstruíu en Minius (2015) os seus límites e a súa administración a partir do Tombo de Celanova e doutros diplomas, ao estudar o couto da catedral de Ourense e o castelo de Louredo; os datos locais que seguen son os que resultan máis útiles para a historia da Limia ^[1].

A Limia e o Búbal

No século X, o territorio vecino do Búbal (arredor do río do mesmo nome, afluente do Miño en Os Peares) estendíase pola beira sur do Miño e abranguía Celanova e as terras de Aguiar; inmediatamente ao leste comezaba a terra de Limia, que incluía A Rabeda. Entre 1005 e 1012 o Búbal perdeu as terras do sur do Miño en favor da Limia e recuperounas entre 1061 e 1065, probablemente por obra do rei García de Galicia. Nos primeiros anos do século XII a ribeira sur do Miño volveu estar na Limia: a frontera entre Búbal (ao norte) e Limia (ao sur) situábase no Miño. En 1097 Celanova aínda se localiza en «territorio Bubalensi et Limie», sinal de que a reorganización estaba en marcha ^[1].

Tenentes e concilios

Os documentos mostran a Limia gobernada por tenentes que presiden xuízos e asembleas (concilia), moitas veces en lugares da actual comarca ^[1]:

• 1007, Congostro (Rairiz de Veiga): Afonso V e o duque Rodrigo Ordóñez, «que tiña esa terra baixo el». En 1012 están en Molgas. Rodrigo Ordóñez presidiu antes de 1025 un concilio en Santiago de Pardavedra.
• 1054: o conde Sancho Vázquez é tenente de Limia por Fernando I e figura como presidente «do condado e do xulgado da terra Limiense». Na mesma data hai un xuízo en Xinzo (nos documentos, villa Genittio). En 1056 está en Guillamil, probablemente Santo André de Guillamil (Rairiz de Veiga).
• Outros xuízos na circunscrición: Pazó (1025) e Vilanova dos Infantes (1074). En 1077 Celanova acude aos «xuíces de Limia» para reclamar dereitos sobre os homes de Espiñoso.
• No século X, en cambio, a presenza do rei na zona só se documenta ao norte do Miño, sen concilios en terra de Limia.

O «príncipe da Limia» e o couto de Ourense

En 1122 a raíña Teresa de Portugal doa á sé de Ourense con «o favor dos príncipes limienses», que non é outro que Fernando Pérez de Traba, delegado rexio na comarca; o bispo Diego menciona tamén o conde Fernando como «Limiam regentis» ao renovar os foros de Ourense, o que confirma que a cidade estaba incluída na demarcación. En 1133 Afonso VII amplía o couto da catedral e dispón que os seus habitantes só presten servizo militar en terra de Limia, agás convocatoria directa do rei; o castelo de Louredo, que gobernaba o espazo cedido, dependía entón do tenente de Limia. O texto cita como límite da Limia co Barroso o «termino inter Barroso et Limiam» ^[1].

O ascenso de Allariz

A reorganización do espazo limiano reflíctese no nacemento de Allariz como cabeza do territorio por obra do conde Raimundo de Borgoña. Aínda que o castelo puidese existir antes, nos séculos X e a maior parte do XI non ten a posición destacada que terá despois e non aparece no Tombo de Celanova; a primeira mención como lugar de xuntanza para pedir xustiza é de 1110. A este conde atribúese a concesión da feira que se celebra aos primeiros de cada mes en Allariz, que Teresa de Portugal traslada a mediados de mes en Ourense en 1122; en 1131 Afonso VII concede aos burgueses de Ourense os bos foros dos de Allariz «por toda a Limia», o que mostra a posición alaricana no distrito limiano ^[1]. Véxase Idade Media e torres e As feiras de Xinzo a través do tempo, que lembra que en 1131 Afonso VII eximiu do portádego os veciños de Ourense que fosen vender á Limia.

Que ensina para a Limia de hoxe

Estes datos sitúan a Xinzo e a Congostro entre os lugares onde se impartía xustiza e se reunía a nobreza na primeira metade do século XI, e lembran que a «Limia» medieval era un distrito de poder, non unha comarca natural. É útil para entender por que as fontes falan do «príncipe da Limia» ou dos «xuíces de Limia», e como o seu centro se desprazou despois cara a Allariz ^[1].

Ligazóns

• Historia da Limia
• Idade Media e torres
• A batalla de Aguioncha (c. 966)
• Rairiz de Veiga
• Xinzo de Limia

Fontes

1. Pérez Rodríguez, Francisco Javier: «El coto Auriense y el castillo de Louredo entre las tierras de Búbal y Limia (ss. X-XII)», Minius, n.º 23, 2015, pp. 241-260. https://revistas.uvigo.es/index.php/mns/article/view/3293