Concello da raia seca, entre a chaira da Limia e a serra do Larouco: herdeiro dunha parte do Couto Mixto, con foxos de lobos, tumbas escavadas na rocha e case trescentos bens de patrimonio catalogados.
Baltar é un concello do sur da comarca da Limia, na provincia de Ourense, pegado á fronteira con Portugal. O seu territorio vai dende a beira da chaira, en Garabelos do Bouzo, ata as abas da serra do Larouco, e foi durante séculos terra de raia seca: unha fronteira sen río, de camiños de contrabando e de aldeas, como As Maus, que formaron parte do Couto Mixto [4][5][6].
Baltar é un dos concellos menos poboados da Limia: en 2016 tiña 986 veciños e en 2025 baixou a 849 [1]. A emigración, moi intensa dende 1950, explica boa parte deste descenso [4].
Territorio
O relevo é suave no norte e vaise erguendo cara ao sur, encaixado entre os montes de Montecelo e da Boullosa e a serra do Larouco, que supera os 1.300 m e fai de límite natural con Portugal [4]. Dous ríos nacen no propio concello e reparten as súas augas en sentidos opostos: o Faramontaos ou río da Rousía corre cara ao nordeste ata o Limia, xa en Xinzo, e en Garabelos forma o pequeno encoro que abastece a vila; o Salas vai cara ao oeste e desemboca no Limia en Lobios, á altura do encoro de Lindoso [7]. Tres zonas húmidas do concello figuran no Inventario de Humidais de Galicia: Ponte da Pedra, a Veiga de Farei e A Veiga [7].
O chan é granítico e pouco fértil. Arredor do 45 % é forestal e o resto repártese entre prados e terras de pataca, centeo, millo e hortas, cunha gandaría de porcos, vacas e ovellas [4].
Historia
Do castro á raia
O poboamento antigo deixou castros como O Castro-A Coroa, en Abades, ou o Outeiro do Demo, na Boullosa, e mámoas como as do Cairo e as do Marquiño [12]. O máis singular é o Outeiro de Baltar, na ladeira norte do Larouco: un equipo luso-galego atopou alí escouras da fundición de estaño e da fabricación de bronces coa casiterita do lugar, da Idade do Ferro final ou dos inicios da época romana, algo moi raro na Península; no século XX o outeiro volveu ser explotado como mina [18]. Na Idade Media o territorio dependía da casa de Monterrei, e a tradición sitúa en Dourique unha batalla entre o rei de Portugal e os mouros [4]. Na parroquia de Baltar, as tumbas de Gomariz ou necrópole da Penediña conservan catro sartegos escavados na rocha, tres deles antropomorfos, que o Concello data na época medieval [9][12].
O nome de Baltar vén de Baltarii, xenitivo de Baltarius, un nome persoal de orixe xermánica [4].
O Couto Mixto e As Maus
A aldea das Maus (Meaus), na parroquia de Tosende, foi unha das tres que formaban o Couto Mixto xunto con Santiago e Rubiás. Este pequeno territorio entre Galicia e Portugal tiña organización propia: os seus veciños podían escoller nacionalidade, non daban soldados a ningún dos dous reinos e estaban exentos de impostos; un xuíz elixido cada tres anos gobernábaos [5][6]. O Tratado de Lisboa de 1864, en vigor dende 1868, incorporouno a España; o Couto quedou daquela integrado en Baltar, pero Santiago e Rubiás pediron pasar a Calvos de Randín, o que a Deputación aprobou en 1870 [4][6]. Nas Maus aínda se conservan a Casa do Xuíz e unha pedra que lembra aquel pasado [5][12]. A historia completa do Couto cóntase en Calvos de Randín, onde estaba a súa capital, Santiago.
Contrabando e emigración
A fronteira foi tamén medio de vida. O Concello mantén hoxe unha ruta do contrabando polos carreiros que os veciños usaban para cruzar a raia «en tempos difíciles» [5]. En Tosende o catálogo de patrimonio recolle edificios ligados a ese comercio, como a Casa da Sal, a Casa de Correos e dúas casas do comercio [12]. Tras o golpe de 1936 a raia de Baltar foi tamén vía de fuga: por aquí pasou a Portugal o avogado Celso Romero Peláez, e o mestre Antonio Fernández Vences foi detido en San Paio de Abades en setembro de 1948, despois de doce anos agochado [19]. A partir de 1950, a emigración baleirou boa parte das aldeas [4].
Patrimonio destacado
O catálogo do Plan Básico Autonómico recolle 299 bens en Baltar: 140 de interese etnográfico, 118 arquitectónico e 41 arqueolóxico [12].
Igrexas parroquiais das sete parroquias, con protección integral; a de Tosende garda unha inscrición de 1719 [12][17].
Petos de ánimas: hainos en case todas as parroquias e o Concello destaca a súa variedade; o de Tosende, de 1853, ten un touro esculpido no zócolo [7][17].
Foxos dos lobos de Garabelos e de Tosende, trampas de pedra en seca con dúas paredes converxentes (sebes) que levaban o lobo a un pozo; o de Tosende ten paneis explicativos [8].
Tumbas de Gomariz (necrópole da Penediña), con sartegos antropomorfos [9].
Petróglifos do Outeiro Redondo e castro da Boullosa, en Vilamaior da Boullosa [12].
Pontes e calzadas: a ponte e calzada de Niñodaguia, a ponte da Alboriza, a da Penaguda e outras pontes de pedra sobre o Salas e os seus regatos [12].
Arquitectura popular: casas con corredor, fornos comunais (como o de Tixós), reloxos de sol e as singulares casas do boi, onde se gardaba o boi da aldea [7][12].
O inventario completo por parroquia, con muíños, fornos, hórreos, fontes e pazos, e as rutas e paseos do concello están en Patrimonio e rutas de Baltar.
Festas e gastronomía
Festa popular do Concello de Baltar, na primeira quincena de agosto, organizada en boa parte pola mocidade. Combina xogos tradicionais (tute e brisca, a rana, carreira de sacos, a sogaturra ou tirar da corda no río) con xogos portugueses como o xogo do pau ou o da porca, unha exhibición de parapente e música de grupos de Galicia e de Portugal [10].
Magosto, no outono, coa castaña acompañada de costela, touciño, chourizo, empanada e bica [11].
A cociña é a da matanza: xamóns, chourizos, filloas de sangue e caldos de grelos ou de verzas para os invernos fríos [11]. Máis datas en Festas da Limia mes a mes.
Persoeiros
Olimpia Valencia (Baltar, 1898 – Vigo, 1987), primeira muller titulada en medicina en Galicia, licenciada en Santiago en 1925 e xinecóloga en Vigo; filla predilecta de Baltar dende 2017 [13].
Jerónimo Fernández de Castro (Baltar, 1758 – Albarracín, 1828), frei Jerónimo de San Félix, ministro xeral dos trinitarios descalzos e bispo de Albarracín [15].
Antón Riveiro Coello, escritor nado en Xinzo, fillo adoptivo de Baltar e xuíz honorario do Couto Mixto; a súa novela A quinta de Saler (1999) achégase á historia do Couto [14].
Segundo o Padrón do INE a 1 de xaneiro de 2025, 849 habitantes [1].
Que tivo que ver Baltar co Couto Mixto?
A aldea das Maus, en Tosende, era un dos tres lugares do Couto Mixto. Cando o tratado de 1864 o integrou en España, o Couto pasou a Baltar, aínda que Santiago e Rubiás se uniron despois a Calvos de Randín [4][6].
Que é un foxo de lobos?
Unha trampa feita con dúas paredes de pedra que se van achegando ata un pozo. Os veciños facían unha batida e levaban o lobo ata el. Baltar conserva os foxos de Garabelos e de Tosende [8].
Onde están as tumbas de Gomariz?
Ao oeste da aldea de Gomariz, na parroquia de Baltar, collendo o carreiro que vai da antiga escola cara á serra; son catro sartegos escavados na rocha [9].
Cando é a festa do concello?
Na primeira quincena de agosto, cunha xornada de xogos populares galegos e portugueses [10].
O pavillón de deportes de Baltar celebrou este sábado a primeira edición da Feira do Mel da Serra do Larouco, un evento que reuniu a produtores e veciños para poñer en valor o mel de montaña da zona.
A xornada contou cunha gran acollida e serviu para amosar a calidade dos produtos locais. Estes foron os puntos clave do encontro:
Participación: Instaláronse 14 postos de apicultores da bisbarra.
Producto local: O mel da zona destaca polo seu sabor intenso, grazas a unha mestura de carballo,…
A I Feira do Mel da Serra do Larouco, que se celebra o sábado 24 de outubro no Pavillón de Deportes de Baltar, contará cun programa de charlas centrado na apicultura e no seu futuro. Pola mañá, Manuel Aguiar, de Abellas Nais, ofrecerá un panorama da apicultura no país; a divulgadora medioambiental Xiana Albor falará de apicultura e biodiversidade; e os apicultores Mónica Herrera e José Pazos compartirán experiencias de éxito. Pola tarde, os apicultores Benito Prado e Manuel García abordarán o…
Un incendio que comezou este xoves ao mediodía en Calvos de Randín arrasou máis de 140 hectáreas e chegou ata o núcleo de As Meaus, en Baltar, onde a Xunta declarou a Situación 2 polo perigo de que o lume ameace as casas.
O lume comezou ás 13:36 horas na parroquia de Randín. Aínda que o incendio está en zonas de difícil acceso e ameaza varias aldeas, o alcalde de Baltar, José Antonio Feijoo, afirmou que polo momento non foi necesario evacuar a ningún veciño grazia ao gran número de medios e á…
Os veciños de Baltar levan dende o pasado luns sen subministro de auga normalizado debido á rotura dunha canalización principal na capital municipal.
Para intentar que os depósitos se recuperen durante a noite, o Concello estableceu un horario de restricións ata novo aviso:
Con auga: de 08:00 a 00:00 horas (con moi pouca presión).
Corte total: de 00:00 a 08:00 horas.
A falta de presión está a causar graves problemas nos negocios e servizos básicos:
Hostalaría: moitos bares non poden usar…
O municipio de Baltar sofre un corte de subministro de auga potable desde hai tres días que afecta a veciños, hostalaría, centro de saúde e centro de día.
O grupo municipal do BNG presentou este 19 de agosto un escrito no Concello esixindo unha solución inmediata. A portavoz nacionalista, Silvia Piñar, critica a lentitude na reparación e solicita o uso de medios técnicos especializados para localizar a fuga máis rápido, evitando que os operarios teñan que traballar manualmente baixo as altas…
Os veciños de Baltar sofren cortes no subministro de auga dende hai tres días, afectando tanto a vivendas como a negocios, ao centro de saúde e ao centro de día.
O BNG local solicitou información oficial ao Concello este 19 de agosto para coñecer os motivos da avaría e as solucións previstas. Ante a falta de auga, os nacionalistas piden que se activen medidas de urxencia:
Reparto de auga entre os veciños afectados.
Uso de cisternas para garantir o servizo nos centros públicos.
Mellor…
O incendio forestal que afecta a Garabelos do Bouzo, en Baltar, mantense controlado este luns pola mañá, mentres que os dous lumes rexistrados en Rodeiro tamén están baixo control ou estabilizados.
O lume de Baltar, que comezou o pasado sábado ás 12:21 horas, queimou unhas 120 hectáreas. Aínda que está controlado desde a noite do domingo, os equipos de extinción seguen traballando no terreo para apagalo por completo e evitar que volva prender. O alcalde da localidade sinalou que hai sospeitas…
O incendio forestal que comezou o pasado sábado en Garabelos do Bouzo, en Baltar, quedou controlado este domingo ás 21:42 horas. As chamas calcinaron unha superficie provisional de 120 hectáreas.
Para extinguir este lume, que se iniciou o sábado ás 12:21 horas, foi necesaria a intervención dun amplo operativo:
Medios terrestres: 3 técnicos, 13 axentes, 27 brigadas, 15 motobombas e 3 pás.
Medios aéreos: 6 helicópteros e 9 avións.
Ante calquera sospeita de lume, a Xunta recorda que podes…
O lume que comezou este sábado en Baltar quedou estabilizado ás 13:41 horas deste domingo. As chamas afectaron a máis de 120 hectáreas, pero a estas alturas xa non hai perigo para as casas da zona.
Actualmente, as brigadas traballan exclusivamente por terra para rematar de apagar o lume e evitar que se reavive. Estes son os traballos principais:
Maquinaria pesada: úsanse máquinas bulldozers para limpar o terreo de vexetación e evitar que o lume volva prender baixo as cinzas.
Refrixeración…
Un grave incendio forestal arrasou 95 hectáreas na parroquia de Garabelos do Bouzo, en Baltar. O lume comezou este mediodía e estendeuse rapidamente debido ao vento.
O operativo para apagar as chamas é moi amplo e conta con gran despregamento de medios para controlar a situación canto antes:
Medios terrestres: 21 brigadas, 13 motobombas e 3 palas.
Medios aéreos: 9 avións e 6 helicópteros.
Reforzos: Apoio das brigadas de Laza (BRIF).
O alcalde de Baltar, José Antonio Feijóo, confirmou que o…
A área recreativa de Baltar acolleu hoxe unha xornada de festa con xogos tradicionais e música en directo de grupos galegos e portugueses. O encontro, que reuniu a centos de persoas, serviu para que os veciños do concello gozasen dunha xornada de convivencia á beira do río.
A celebración contou con dúas actividades principais:
Xogos tradicionais: actividades de sempre para todas as idades.
Música en vivo: actuacións de grupos da zona e tamén do país veciño.
Un lume declarado este mediodía na parroquia de Garabelos do Bouzo, en Baltar, arrasou xa máis de 20 hectáreas de monte. As lapas achegáronse á aldea de O Bouzo e aos límites do concello de Xinzo de Limia.
O incendio comezou ás 12:21 horas desta xornada do 8 de agosto. A gran columna de fume é visible desde varios municipios da contorna debido á magnitude do lume.
Para controlar a situación, traballan na zona diversos medios de extinción da Xunta e do Estado:
Brigadas de terra.
Medios…
Warning: Undefined array key "geo" in /var/www/html/wp-content/themes/ALimiaNewsWordpressTheme/template-parts/page/map.php on line 17
Warning: Undefined array key "parroquia" in /var/www/html/wp-content/themes/ALimiaNewsWordpressTheme/template-parts/page/map.php on line 29
Mapa de Baltar
