Historia da Limia

Os límicos e a romanización: Civitas, Forum Limicorum e Vía Nova

Que se sabe dos límicos e da Limia romana: a Civitas Limicorum, a discusión sobre onde estaba o Forum Limicorum (A Cidá de Nocelo da Pena ou Xinzo), a Vía Nova, os miliarios e os achados epigráficos.

Pobo: os límicos (Limici)
Civitas: Civitas Limicorum (lápidas CIL II 2516 e 2517)
Candidatos a Forum: A Cidá (Nocelo da Pena, Sarreaus) ou Xinzo de Limia
Vía: Vía Nova (Vía XVIII do Itinerario de Antonino)

Antes de Roma, as terras do val do Limia estaban habitadas por unha poboación castrexa que os autores clásicos chamaron límicos (Limici). Esta páxina resume o que se sabe da súa integración no mundo romano e das discusións que aínda hai abertas. Para os castros e a Idade do Ferro, véxase Prehistoria e castros.

A Civitas Limicorum

No Museo Arqueolóxico de Ourense consérvanse varias lápidas datables a comezos do século II d. C. que citan a Civitas Limicorum (CIL II 2516 e 2517); esta mesma civitas identifícase coa Lemica civitas do cronicón de Hidacio ^[2]. A Galipedia di que foi «un probable asentamento romano» que abarcaba a actual vila de Xinzo de Limia ^[2], aínda que a localización exacta do núcleo está en discusión (véxase máis abaixo). Os límicos aparecen nomeados en inscricións moi lonxe da Limia: unha tésera gladiatoria de Niebla e unha lápida de Complutum, tratadas en Os límicos nas inscricións romanas.

Onde estaba o Forum Limicorum?

É a gran pregunta aberta da historia antiga da comarca ^[1]^[3]^[5]:

A Cidá (ou A Cerca), no Monte do Viso (Nocelo da Pena, Sarreaus): poboado da Idade do Ferro con murallas que puideron superar os 4 metros. Desde 1898, cando o suxeriu Marcelo Macías, relacionouse coa Civitas e o Forum a partir de catro pezas epigráficas do século XVIII, empotradas na desaparecida ermida de San Pedro, a uns 200 metros do castro; dúas delas mencionan a civitas dos límicos ^[1].
Xinzo de Limia: as escavacións e os achados dos últimos anos na vila levaron a propoñer Xinzo como lugar do Forum, e a ficha de Fronteira Esquecida sinala que se «está a desbotar» a relación con Nocelo ^[1].
A posición de García Valdeiras en Minius IX é máis matizada: Nocelo da Pena «segue aportando as mellores posibilidades» e os resultados de Xinzo «non son nada concluíntes»; el menciona tamén outros candidatos, como a vila romana de Parada de Outeiro ou o castro de Morgade (Vilar de Santos) ^[3].

O debate foi tema do libro Tres puntos de vista sobre el «Forum Limicorum», presentado no Museo da Limia en setembro de 2025 con Juan Manuel Abascal, Xulio Rodríguez, Manuel Xusto Rodríguez e Manuel García Valdeiras ^[5].

A mina de estaño do Viso

Arredor do Viso hai catro grupos de minas de estaño e dous regatos que servían de lavadoiros; unha nova lectura dunha ara atribúea a Ulpius, liberto imperial e procurador de metais no século II, e no Viso apareceron nove epígrafes, entre eles unha dedicada a Nabia e outra a Xúpiter, segundo García Valdeiras ^[3].

A Vía Nova

A Limia estaba atravesada pola Vía Nova ou Vía XVIII do Itinerario de Antonino, a calzada que unía Bracara Augusta (Braga) con Asturica Augusta (Astorga). Chámase «nova» porque se fixo en época flavia, fronte ás vías anteriores de época augústea ^[6]. Un simposio recente do Grupo Arqueolóxico Larouco lembrou que se coñecían 309 miliarios da Vía Nova ao darse a coñecer un novo, do emperador Nerva, en Valdeorras ^[7]. Na Limia, o concello de Rairiz sitúa o cruce do río Limia na Ponte Pedriña, tras o cal a calzada entraba na depresión de Antela pola marxe dereita ^[8]; en Sandiás, os miliarios de Vilariño das Poldras e de Zadagós están dedicados ao emperador Maximino, e en Vilariño apareceron tres en 1995 na leira da Lama, un sen letras e o maior dedicado a Maximino e ao seu fillo Máximo ^[9].

O mito do Lethes

Estrabón relacionou o río Limia co Lethes, o río do esquecemento, e Pomponio Mela chamoulle Flumen Oblivionis; a escena de Décimo Xunio Bruto cruzando o río para animar os soldados vén, segundo Cerredelo, do ilustrado Lucas Labrada e non dunha fonte clásica ^[4]. Véxase O mito do Lethes e a Festa do Esquecemento.