O Monte do Viso e A Cidá: a candidatura de Nocelo da Pena ao Forum Limicorum

O Monte do Viso, nas terras de Nocelo da Pena e Lodoselo (concello de Sarreaus), garda un dos conxuntos arqueolóxicos máis complexos da Limia: un castro, minas de estaño, unha necrópole e un feixe de inscricións romanas. Desde o século XVIII a historiografía identifica ese lugar, que os veciños chaman A Cidá, coa capital dos límicos; hoxe compite con Xinzo de Limia como candidato ao Forum Limicorum. Esta páxina resume o estudo de Manuel García Valdeiras en Minius ^[1]. Para o debate xeral véxase Os límicos e a romanización.

O castro da Cerca

Na ladeira occidental do Viso está o castro propiamente dito, A Cerca: conserva restos de potentes murallas que nalgúns puntos superan os 4 m de altura, máis débiles polo sur, onde as defensas naturais son fortes, e unha muralla oriental onde se ve o que parece unha torre defensiva da entrada. A fotografía aérea permite calcular un diámetro duns 100 m; o asentamento está a unha altitude media de 780 m, cun manancial a seus pés e dous regatos que o bordean. Un marco de formigón sinala o límite entre os montes das parroquias de Nocelo da Pena e Lodoselo. O topónimo A Cidá esténdese pola caída noroeste e inclúe as «Minas das Ermidas» e a ermida de San Pedro; o autor propón que A Cerca sexa só a acrópole fortificada dun asentamento máis extenso, pois no lugar da Fonte do Mauro, a uns 700 m, apareceron en traballos agrícolas cerámica común romana e castrexa decorada, escorias de ferro, tégulas, sigillatas, vidros e ladrillos de forno ^[1].

O estaño do Viso

Nun espazo inferior a 4 km² hai catro grupos de minas e dous regatos usados como lavadoiros de estaño (o Roupeiro e o Regueiro do Lobo). Na ladeira occidental da Cerca están as Minas das Ermidas; ao longo do Regueiro do Lobo, a Mina Grande e a Mina Pequena de Lodoselo; e á beira da muralla oriental hai unha mina en forma de «L», a máis grande de todas, que o autor chama provisionalmente «Mina da Cerca». Nos anos corenta e cincuenta foron reexplotadas para extraer wolframio (mineral asociado ao estaño) e os veciños que traballaron nelas contan que aparecían «olas, cacharros de barro, moitos cans (moedas pequenas) e algunha moeda grande de prata» ^[1].

O depósito de Roufeiro (armas de cobre do Bronce Inicial dadas a coñecer en 1911) apareceu no regato do Roupeiro, a pouco máis dun quilómetro ao sur da Cidá; o autor deduce que foi enterrado moito despois de fabricarse, quizais en época galaico-romana, como depósito ritual ou como chatarra para fundir con estaño ^[1]. Véxase Prehistoria e castros.

As inscricións

• A ara de Lodoselo, atopada a finais dos anos corenta na Mina Grande de Lodoselo. Rodríguez Colmenero lía unha dedicatoria a Rebruspro de Claudio Núsio Galaico, fillo de Ulcio; García Valdeiras propón outra lectura difícil, Vlpius Proc(urator) L(ibertus) Aug(usti), que sería un voto dun procurator metallorum, liberto imperial do século II, figura semellante ao coñecido Ulpius Eutyches, procurador do estaño no noroeste baixo Adriano. A propia fonte avisa de que as liñas 1.ª e 3.ª son moi difíciles de ler; unha segunda edición de Colmenero recolle a lectura Lebruspro ^[1].
• As lápidas á Civitas Limicorum dedicadas aos emperadores Adriano e Antonino (CIL II 2516-2517), do século II, que estaban á porta da ermida de San Pedro cando as copiou González de Ulloa para Flórez ^[1].
• En total o Viso deu nove epígrafes, entre eles unha lápida á deusa Nabia, outra a Xúpiter (hoxe desaparecida), a discutida «ara da tricivitas» (para o autor, unha estela funeraria bifronte) e tres epígrafes en xisto pizarroso de lectura case imposible, comparables ás «pizarras visigodas» do norte da Meseta ^[1].

A ermida de San Pedro e a necrópole

A uns 600 m ao noroeste da Cerca estaba a ermida de San Pedro, onde se empotraban as inscricións. González de Ulloa describiu no século XVIII un chan duns dúas millas de circunferencia chamado «a Cidade», cunha ermida, cuevas subterráneas (as minas), fornos de ladrillo e moitas urnas de pedra, e un anaco de torre derrubado por buscadores de ouro, que só atoparon un sepulcro de pedra. Esa sepultura é antropomorfa, trapezoidal e excavada na rocha, de 1,60 m. O autor reúne as probas para clasificar San Pedro como unha necrópole galaico-romana que dura ata a Alta Idade Media ^[1].

Os Casteles do Corniño e Kenderendi

A uns 400 m ao sur da Cerca hai unha formación de penedos graníticos en esporón, os Casteles do Corniño, xa catalogada como medieval, con excelente defensa natural e control visual da chaira limiá. O autor identifícaa co castrus ou vita de Kenderendi do Tombo de Celanova, situado entre Scornaboves (Escornabois) e Lotorello (Lodoselo); Nocelo e Lodoselo non aparecen na documentación ata finais do século XI ^[1].

Argumentos para o Forum Limicorum

García Valdeiras conclúe que no Viso hai un asentamento galaico-romano con posibles raíces anteriores, de gran importancia mineira, que perdura polo menos ata o século VIII. Aínda así ve razóns para situar alí o Forum Limicorum ^[1]:

• Os foros eran mercados situados preto dunha linde comarcal: a 700 m ao leste está o Marco dos Valentes, un enorme menhir con cruces de termo nun paso natural onde se xuntan tres concellos (Sarreaus, Laza e Cualedro) e dúas comarcas, a Limia Alta e o val do Támega.
• A dimensión relixiosa: A Pena, que dá nome a Nocelo da Pena, unha gran rocha de granito con outra apoiada que forma un refuxio, con coviñas insculpidas, lendas de mouros e de ritos de fertilidade e unha ermida cristianizadora dedicada a San Pedro, a «primeira pedra da igrexa». Os regatos que nacen no Viso e a lápida a Nabia, deidade das augas, reforzan o carácter sagrado do monte; o autor lembra que González de Ulloa xa falaba do orixe do Limia nesta zona.
• A fonte recoñece que Xinzo é a outra alternativa (con achados recentes) e que se poderían incluír o castro de Morgade e a vila de Parada de Outeiro (Vilar de Santos), pero sostén que os resultados de Xinzo «non son nada concluíntes» e que a Cidá segue ofrecendo as mellores posibilidades; ademais case todo o coñecido saíu de achados casuais, non dunha prospección intensiva ou dunha escavación ^[1].

Ligazóns

• Patrimonio da Limia
• Os límicos e a romanización
• Os límicos nas inscricións romanas
• Nocelo da Pena
• Lodoselo
• Patrimonio de Sarreaus

Fontes

1. García Valdeiras, Manuel: «O "Forum Limicorum"», Minius, IX, pp. 39-50 (Universidade de Vigo). https://revistas.uvigo.es/index.php/mns/article/view/2984