O oratorio paleocristián de Ouvigo (Os Blancos) e a paisaxe da Lagoa de Antela

Ouvigo, na capitalidade do concello de Os Blancos, garda o oratorio e necrópole paleocristiáns de San Breixo (ou San Verísimo), un xacemento de altísimo valor para entender o fin do mundo romano e o nacemento do medieval. Un artigo de Óscar Penín Romero, natural de Ouvigo, publicado en Minius en decembro de 2024, propón mirar o oratorio dentro dunha paisaxe máis ampla, a da Lagoa de Antela e a súa relación co Xinzo romano ^[1]. Para o contexto cristián da Antigüidade tardía véxase tamén Idade Media e torres.

O concello dos Blancos e o seu nome

O autor lembra que a capitalidade dos Blancos non se asignou por criterios históricos: o primeiro concello, de 1821, chamábase Pegeiros (actual Pexeiros); en 1836 aparece como «Blancos y Mouril», en 1845 como «Cobelas» e desde 1847, definitivamente, como «Blancos». A orixe do nome é incerta: podería aludir a un penedo calcario, a un alcume xermánico ligado ao ton pálido da pel e o cabelo, ou aos carniceiros e os seus mostradores de mármore branco, como nunha rúa de Ourense ^[1].

O descubrimento e as campañas

Ouvigo foi unha das últimas intervencións de campo asociadas ao Seminario de Estudos Galegos, a través de Ferro Couselo. Antonio Rodríguez Colmenero descubriuno no verán de 1971 mentres facía o inventario artístico da Limia; en 1972 houbo unha escavación de urxencia dirixida por Ferro Couselo, entón director do Museo Arqueolóxico de Ourense, e catro campañas entre 1977 e 1981 dirixidas por Colmenero, que exhumaron unha necrópole e unha edificación de orixe atribuída á época romana. O autor sinala o paradoxo do seu relativo abandono: o illamento de Ouvigo e o feito de ser considerado un espazo esgotado para a investigación, pois os niveis arqueolóxicos quedaron agotados e o xacemento continúa baixo vivendas privadas ^[1].

As catro fases do xacemento

1. Segunda metade do século IV – comezos do V. Constrúese o edificio orixinal reutilizando materiais de construcións anteriores, con ábsida e nártex, que suxire un uso comunitario cristián. Apareceron teselas, mosaicos, estucos pintados e moedas. Coincide coa época das mudanzas que rexistra o bispo Hidacio, que remata a súa crónica no 469.
2. Despois das invasións xermánicas. O edificio reconstrúese mantendo planta e muros, pero cambia a orientación; dura ata as invasións do século VIII.
3. Século X, repoboación de Afonso III. Novo auxe, probado por cerámica e numerosas sepulturas.
4. Século XI, despois de Almanzor. Recupérase plenamente a función relixiosa; a igrexa, xa románica, ten intensa actividade, con moitas sepulturas e obxectos litúrxicos, como un píxide conservado no Museo Arqueolóxico Provincial de Ourense ^[1].

Colmenero apuntou ademais unha fase previa pouco definida (buratos de poste, ranuras, columnas dóricas, perpiaños e cerámica baixo o solo natural do oratorio), cuxa extensión é descoñecida ^[1].

O patrimonio arredor

Segundo a listaxe de bens do patrimonio cultural de Galicia (2024) que cita o autor, na contorna hai o xacemento romano da Abilleira (tégula e latericio en superficie), o xacemento de O Touzal, do Castelo ou do Castro (un castro da Idade do Ferro dividido entre Os Blancos e Xinzo de Limia, con un pequeno machado de talón truncado), o castro da Llanada do Castelo, o castro de Parada de Ribeira (oval, a 140 m de altitude) e o antigo priorado de Mosteiro de Ribeira, fundado no século X, que pasou ao mosteiro de Celanova no XI e perdeu a vida monástica no XV. Colmenero identificou ademais unha vía romana Chaves–Ourense. Segundo o Tombo de Celanova, había un castelo e unha igrexa de San Xurxo sobre o priorado, baixo a igrexa de San Verísimo. Entre os bens mobles destacan tres epígrafes romanos de Mosteiro de Ribeira (dous votivos a deuses indíxenas, Reve Eisuto e Crougin Toudadigoe, e unha lápida de cidadán romano da tribo Quirina) e varias laudas altomedievais de Ouvigo, unha delas cunha figura de orante ^[1].

A lauda de Begica e a toponimia

Escondida nunha palleira que comparte muro co oratorio, conservábase unha lauda de estola datada no ano 907 cuxa inscrición di «ic iacet famulus dei begica obiit era dccccxxxxiv». Begica sería un nome masculino medieval de orixe xermánica, cun radical que se relacionaría con ouwe («terra mollada») e, en último termo, con veiga. O autor busca un vínculo co topónimo Ouvigo, que Colmenero explicaba primeiro por vicus e despois por un propietario romano Ovanicus; no Tombo de Celanova achou as formas medievais Oveneiigo e Ovuenico. A conclusión é prudente: non se pode probar que Ouvigo veña de Begica, pero o nome é un hidrónimo, o que reforza a idea da influencia da Lagoa de Antela no poboamento ^[1].

Unha paisaxe arredor de Xinzo

Penín propón estudar Ouvigo como parte dunha paisaxe arqueolóxica articulada arredor dunha vía romana, con centro no monte do Castelo, en conexión coa antiga capital dos límicos. Apóiase na lápida de Marco Xuño Robusto da tribo Quirina, de Mosteiro de Ribeira, que o padre Fita vinculaba coa Civitas Limicorum de Nocelo da Pena; o autor pensa que, coñecida a extensión do Xinzo romano, Fita matizaría a conclusión, e lembra que a epigrafía confirma que o pobo dos Limici se organizou con maxistraturas municipais (duumuiri) e que os seus cidadáns se adscribiron á tribo Quirina segundo a política flavia, o que indica unha romanización temperá. Reclama un proceso de socialización do patrimonio que reconecte a poboación local co seu legado, e recorda que se perderon bens: o altar de Ouvigo no século XX e os epígrafes de Mosteiro de Ribeira no XIX ^[1].

Ligazóns

• Patrimonio da Limia
• Patrimonio de Os Blancos
• Os límicos e a romanización
• O Monte do Viso e A Cidá
• Ouvigo e Os Blancos

Fontes

1. Penín Romero, Óscar: «Vivir e orar en Ouvigo (Os Blancos)», Minius, 2024 (publicado o 17/12/2024). https://revistas.uvigo.es/index.php/mns/article/view/5871