Patrimonio da Limia: torres, conventos, muíños e aldeas etnográficas

Patrimonio e rutas de Baltar: muíños, fornos, igrexas e pazos

Inventario do patrimonio de Baltar: 299 elementos do catálogo oficial (igrexas, cruceiros, muíños, fornos, hórreos, fontes, pazos e xacementos) por parroquia, máis rutas e paseos.

O catálogo de patrimonio cultural do Plan Básico Autonómico rexistra 299 elementos en Baltar, tomados dos catálogos do planeamento municipal (PXOM) ^[1]. Esta páxina reúne os de interese popular, relixioso, arqueolóxico e civil, ordenados por parroquia, e engade os puntos que o mapa colaborativo OpenStreetMap sinala en cada parroquia ^[2]. É un inventario: para a historia dos edificios máis importantes, vexa as fichas de patrimonio da Limia e a páxina de Baltar.

Muíños, fornos, hórreos e outra arquitectura popular

Abades. Forno comunal de Abades (San Paio); Forno comunal de Sabucedo (Sabucedo dos Peros); Forno comunal de San Martiño (San Martiño dos Peros); Forno comunal na Quintá (A Quinta); Forno particular (A Quinta); Forno privado (A Quinta); Hórreo (A Quinta); Hórreo (San Martiño dos Peros); Hórreo (San Paio); Hórreo das Airas de Tras (Herminda ou Aurora) (San Paio); Hórreo das Cortiñas 1 (San Paio); Hórreo das Cortiñas 2 (San Paio); Hórreo de José de Benita (San Paio); Hórreo de Lisardo Díaz (San Paio); Hórreo de Luis Méndez Crespo (San Paio); Hórreo de Ricardo (San Paio); Hórreo do Piñeiro (San Paio); Hórreo do Santo (San Paio); Muíño da Quintá (A Quinta); Muíño de Chao da Ponte (San Paio); Muíño de San Martiño (San Martiño dos Peros); Muíño do Maestro (San Paio); Muíño do Nicanor (San Paio); Muíño do Rou Rou (San Paio); Muíño en San Paio ^[1]
Baltar. Forno comunal de Baltar; Forno comunal de Gomariz; Muíño da Ribeira (Baltar); Muíño das Muradellas (Baltar); Muíño do Caneiro 1 (Baltar); Muíño do Caneiro 2 (Baltar); Muíño do Folón ou da Rincheira 1 (Baltar); Muíño do Folón ou da Rincheira 2 (Baltar) ^[1]
Garabelos do Bouzo. Forno comunal de Garabelos; Forno comunal do Bouzo; Muiño das Poulas 2 (Garabelos); Muiño dos" Jobitos" (Garabelos); Muíño das Poulas 1 (Garabelos); Muíño de Xosé María (Garabelos); Muíño do Raule Batán (Garabelos); Muíño do Salgueiro (Garabelos) ^[1]
Niñodaguia. Forno da Tella-O Freixediño (Niñodaguia); Muíño da Retorta (Niñodaguia); Muíño de Niñodaguia; Muíño do Folón (Niñodaguia); Ponte das Poulas do Folón (Niñodaguia) ^[1]
Tixós. Forno comunal de Tixós ^[1]
Tosende. Forno comunal de As Maus; Forno comunal de Tosende; Muíño da Saínza (Tosende); Muíño das Maus 1 (Tosende); Muíño das Maus 2 (Tosende); Muíño de Carme da Aira (Tosende); Muíño de Outeiro (Tosende); Muíño do Lisardo (Tosende); Muíño do Xacobo (Tosende); Muíño dos Currillóns (Tosende); Muíño dos Hermenegildos (Tosende); Muíño dos Seguís (Tosende) ^[1]
Vilamaior da Boullosa. Fonte xunto do Forno (Vilamaior da Boullosa); Forno comunal da Aldea (Vilamaior da Boullosa); Forno comunal de Montecelo; Forno comunal de Santo Antoniño (Santo Antoíño); Forno comunal do Barrio (Vilamaior da Boullosa); Muíño da Mouteira (Vilamaior da Boullosa); Muíño da Rousía 1 (Vilamaior da Boullosa); Muíño da Rousía 2 (Vilamaior da Boullosa); Muíño da Rousía 3 (Vilamaior da Boullosa); Muíño do Pisón 1 (Vilamaior da Boullosa); Muíño do Pisón 2 (Vilamaior da Boullosa); Muíño do Pisón 3 (Vilamaior da Boullosa) ^[1]

Igrexas, capelas, cruceiros e petos de ánimas

Abades. Capela da Virxe da Gracia (San Paio); Capela de San Martiño (San Martiño dos Peros); Capela de San Xoán Bautista (A Quinta); Capela de San Xés (San Paio); Capela de Santa Bárbara (Sabucedo dos Peros); Cemiterio de San Paio; Conxunto de edificacións no entorno do cruceiro. Edificio 1 (A Quinta); Conxunto de edificacións no entorno do cruceiro. Edificio 2 (A Quinta); Conxunto de edificacións no entorno do cruceiro. Edificio 3 (A Quinta); Conxunto de edificacións no entorno do cruceiro. Edificio 4 (A Quinta); Cruceiro da Quintá (A Quinta); Cruceiro de San Paio; Igrexa de Abades (Parroquial de San Paio); Peto de Ánimas (San Martiño dos Peros); Peto de Ánimas (San Paio) ^[1]
Baltar. Capela da Asunción ou Ascensión (Baltar); Capela de San Martiño (Baltar); Cemiterio de Baltar; Cruceiro da Capela da Asunción ou Ascensión (Baltar); Igrexa de Baltar (Parroquial de San Bartolomeu); Núcleo singular de Baltar-Igrexa ^[1]
Garabelos do Bouzo. A Igrexa Vella (Garabelos); Capela de San Bieito (O Bouzo); Cruceiro de Garabelos; Cruceiro en Bouzo (O Bouzo); Igrexa de Garabelos do Bouzo (Parroquial de Santiago); Outeiro de Cruz (Garabelos); Peto de ánimas en Garabelos do Bouzo ^[1]
Niñodaguia. Capela de San Martiño (Niñodaguia); Cruceiro de Niñodaguia; Cruceiro do Eiró (Niñodaguia); Cruz nunha casa (Niñodaguia); Igrexa de Niñodaguia (Parroquial de San Lorenzo); Peto de Ánimas (Niñodaguia) ^[1]
Tixós. Capela de San Salvador (Tixós); Cemiterio de Tixós; Cruceiro de Tixós; Cruceiro no cemiterio de Tixós; Igrexa de Tixós (Parroquial de Santa María); Peto de Ánimas (Tixós) ^[1]
Tosende. Capela de San Brais (As Maus); Cruceiro das Maus; Cruceiro de Tosende; Fonte do Cruceiro (Tosende); Igrexa de Tosende (Parroquial de San Lourenzo); Peto de Ánimas (As Maus) ^[1]
Vilamaior da Boullosa. A Igrexa/O Sagrao Vello (Vilamaior da Boullosa); Capela de San Pedro (Montecelo); Capela de Santo Antón (Santo Antoíño); Cemiterio en Vilamaior da Boullosa; Construcións tradicionais fronte a capela (Montecelo); Cruceiro de Vilamaior (Vilamaior da Boullosa); Cruz nunha casa (Vilamaior da Boullosa); Igrexa de Vilamaior da Boullosa (Parroquial de Santa María); Peto de Ánimas (Vilamaior da Boullosa) ^[1]

Fontes, lavadoiros e pontes

Abades. Fonte con Lavadoiro (Sampaio) ^[1]
Abades. Calzada da Quintá á Veiga (A Quinta); Fonte (A Quinta); Fonte (San Paio); Fonte 1 (San Martiño dos Peros); Fonte 2 (San Martiño dos Peros); Fonte e Lavadoiro (San Martiño dos Peros); Fonte e Lavadoiro 1 (Sabucedo dos Peros); Fonte e Lavadoiro 2 (Sabucedo dos Peros); Ponte das Calzadas (San Paio); Ponte no camiño da Veiga (San Paio); Ponte no camiño vello a Abades (A Quinta) ^[1]
Baltar. A Ponte Nova (Baltar); Fonte de Gomariz 1; Fonte de Gomariz 2; Fonte de Gomariz 3; Fonte e Lavadoiro do Campo ou do Outeiriño (Baltar); Mina de Auga (Baltar); Ponte da Penaguda (Baltar); Ponte da Ribeira (Baltar); Ponte do Caneiro (Baltar); Ponte do Outeiro de Liños (Baltar) ^[1]
Garabelos do Bouzo. Fonte de Garabelos 1; Fonte de Garabelos 2; Fonte e Lavadoiro de Arriba (O Bouzo); Pia da Fonte de Bouzo (O Bouzo); Ponte da Alboriza (Garabelos) ^[1]
Niñodaguia. Fonte de Alcouce (Niñodaguia); Fonte de Leixela (Niñodaguia); Fonte e Lavadoiro (Niñodaguia); Ponte da Lama das Bestas (Niñodaguia); Ponte e Calzada de Niñodaguia – Calzada; Ponte e Calzada de Niñodaguia – Ponte ^[1]
Tixós. Fonte (Tixós); Fonte da Fontiña (Tixós); Fonte do Pozo (Tixós) ^[1]
Tosende. Fonte con lavadoiro (As Maus); Fonte da Aldea ou Outeiro (Tosende); Fonte de Abaixo (As Maus); Fonte do Mestre (Tosende); Fonte do Sabugo (As Maus); Fonte e Estanque da Toxeira (As Maus); Ponte da Veiga 1 (Tosende); Ponte da Veiga 2 (Tosende); Ponte sobre o Salas na Veiga (Tosende); Pontella na Veiga de As Maus (Tosende) ^[1]
Vilamaior da Boullosa. A Fonte (bebedoiro) (Vilamaior da Boullosa); A Fonte (fonte) (Vilamaior da Boullosa); Fonte (Santo Antoíño); Fonte (Vilamaior da Boullosa); Fonte de Vilamaior 1 (Vilamaior da Boullosa); Fonte de Vilamaior 2 (Vilamaior da Boullosa); Fonte e Lavadoiro (Montecelo); Lavadoiro (Montecelo); Ponte do Ferradal (Vilamaior da Boullosa); Ponte do Pereiro (Vilamaior da Boullosa) ^[1]

Pazos, casas e edificios de interese

Abades. Casa con Corredor (San Paio); Casa do Boi (A Quinta); Casa do Boi (Sabucedo dos Peros); Casa do Boi (San Martiño dos Peros); Lama das Casas (Sabucedo dos Peros); O Castelo (San Martiño dos Peros) ^[1]
Baltar. Casa Grande (Baltar); Casa Rural A Rousía (Baltar); Casa con corredor en madeira (Baltar); Casa con escudo (Baltar) ^[1]
Garabelos do Bouzo. Casa con corredor en pedra (Garabelos); Casa do Emiliano ou de Eloi (Garabelos) ^[1]
Tosende. As Muradellas/As Casarellas/Muralla dos Mouros (Tosende); Casa da Botica (As Maus); Casa da Sal (As Maus); Casa de Correos (As Maus); Casa do Arén (As Maus); Casa do Boi (As Maus); Casa do Comercio 1 (As Maus); Casa do Comercio 2 (As Maus); Casa do Xuíz de As Maus 1; Casa do Xuíz de As Maus 2; Casa reitoral de Tosende ^[1]
Vilamaior da Boullosa. Casa Grande (Santo Antoíño); Casa do Boi (Montecelo); Casa do Boi da Boullosa (Vilamaior da Boullosa); Casa do Boi da Boullosa – Revitada (Vilamaior da Boullosa); Casa do Conde (Vilamaior da Boullosa) ^[1]

Castros, mámoas e xacementos arqueolóxicos

Abades. Castro/O Santo/San Martiño (San Martiño dos Peros); O Castro-A Coroa (Sabucedo dos Peros) ^[1]
Baltar. A Santa/As Muradellas (Baltar); Arca dos Penedos (Baltar); Necrópole da Penediña (Gomariz) ^[1]
Garabelos do Bouzo. Mámoa do Cairo 1 (O Bouzo); Mámoa do Cairo 2 (O Bouzo); Mámoa do Cairo 3 (O Bouzo) ^[1]
Tosende. Mámoa da Veiga (Tosende); Mámoa do Marquiño 1 (Covas-Tosende); Mámoa do Marquiño 2 (Covas-Tosende) ^[1]
Vilamaior da Boullosa. Anta (Vilamaior da Boullosa); Castro/Outeiro do Demo/Castro de Boullosa (Vilamaior da Boullosa); Outeiro do Castro/Outeiro de Baltar (Santo Antoíño); Petróglifos do Outeiro Redondo (Montecelo) ^[1]

Outros elementos catalogados

Abades. Camiño vello San Paio de Abades –A Quintá; Camiño vello San Paio de Abades- Fronteira Portuguesa; Campo de Ourique/A Telleira/A Veiga (San Paio); Estanque (A Quinta); Finca “Destro” (San Paio); Inscrición nunha vivenda (A Quinta); Núcleo singular de San Paio; Reitoral de San Paio; Vivenda tradicional a tres rúas. (A Quinta); Vivenda tradicional con escaleira tradicional (A Quinta) ^[1]
Baltar. Ara romana 1 (Baltar); Ara romana 2 (Baltar); Edificación con dobre escaleira e balcón corrido. (Baltar); Edificación tradicional con escaleira exterior 1 (Gomariz); Edificación tradicional con escaleira exterior 2 (Gomariz); Edificación tradicional con escaleira exterior e balcón corrido (Gomariz); Edificación tradicional con solaina e varanda de madeira (Gomariz); Núcleo singular de Baltar-Outeiriño; Reitoral de Baltar; Reloxo de Sol (Gomariz); Santo Adrao (San Antoíño); Vivenda tradicional con galería e en esquina (Baltar) ^[1]
Garabelos do Bouzo. Conxunto de edificacións con escaleira exterior e balcón corrido pechado (O Bouzo); Edificación con balcón corrido sobre muros (Garabelos); Lintel gravado (O Bouzo); Núcleo singular de Garabelos; Vivenda con balcón corrido sobre canzorros (O Bouzo) ^[1]
Niñodaguia. Camiño vello Niñodaguia – Garabelos do Bouzo; Camiño vello Niñodaguia – Gundín; Núcleo singular de Niñodaguia; Reitoral de Niñodaguia ^[1]
Tixós. Edificacións tradicionais con solaina sobre apoios de pedra (Tixós); Núcleo singular de Tixós; Reitoral de Tixós; Vivenda tradicional con balcón illado e escaleira exterior (Tixós) ^[1]
Tosende. Camiño Privilexiado do “Couto Mixto” (Tosende); Núcleo das Maus; Núcleo singular de Tosende; O Santo Vello/Touzas do Laspedo (Tosende); Poldra sobre o Salas na Veiga de As Maus 1 (Tosende); Poldra sobre o Salas na Veiga de As Maus 2 (Tosende); Sartego do Santo Vello (Laspedo) (Tosende); Vivenda (Tosende) ^[1]
Vilamaior da Boullosa. Aldea da Rousía (Vilamaior da Boullosa); Ara romana 3 (Vilamaior da Boullosa); As Muradellas/Os Picotiños (Santo Antoíño); Cazoletas de San Pedro (Montecelo); Cruces do Pisón (Montecelo); Edificación tradicional con linteis en forma de arco (Vilamaior da Boullosa); Núcleo singular de Boullosa-Barrio da Revitada (Vilamaior da Boullosa); Núcleo singular de Boullosa-Reitoral (Vilamaior da Boullosa); Núcleo singular de Montecelo; Núcleo singular de Santo Antoíño; O Castillete – Construción 1 (Vilamaior da Boullosa); O Castillete – Construción 2 (Vilamaior da Boullosa); O Castillete – Construción 3 (Vilamaior da Boullosa); O Castriño (Vilamaior da Boullosa); O Terrado (Vilamaior da Boullosa); Reitoral da Boullosa (Vilamaior da Boullosa); Reloxo de Sol (Santo Antoíño); Rosetón (Vilamaior da Boullosa); San Xurxo (Vilamaior da Boullosa); Sartego de San Xurxo (Vilamaior da Boullosa); Sartego de Vilamaior (Vilamaior da Boullosa); Vivenda tradicional con balcón coa varanda de pedra (Vilamaior da Boullosa); Vivenda tradicional con balcón sobre canzorros de pedra (Vilamaior da Boullosa); Vivenda tradicional con corredor sobre canzorros de pedra (Vilamaior da Boullosa); Vivenda tradicional con parte da solaina pechada con muro de pedra (Vilamaior da Boullosa); Vivenda tradicional con solaina con muro de pedra (Vilamaior da Boullosa); Vivenda tradicional con solaina sobre apoios de pedra (Vilamaior da Boullosa) ^[1]

Outros puntos do mapa colaborativo

OpenStreetMap, un mapa elaborado por voluntarios, sinala estes lugares de interese na zona. Os datos poden estar incompletos ou desactualizados, e os puntos sen nome non se listan individualmente ^[2].

Abades. Peto: 1 sen nome ^[2]
Baltar. Monumento: 1 sen nome ^[2]
Tixós. Peto: Peto de Ánimas de Tixós ^[2]
Vilamaior da Boullosa. Xacemento: O Castro ^[2]

Rutas e paseos

Hai tres itinerarios de observación de aves que cruzan o tocan Baltar, todos recollidos por Turismo de Galicia ^[3].

Couto Mixto (a pé ou en bicicleta, entre Baltar e Calvos de Randín): dificultade baixa, de 3 a 4 horas a pé ou de 2 a 3 en bicicleta. Parte da aldea de San Martiño dos Peros, segue cara a Santiago de Rubiás, mira desde alí as lamas do río Salas e remata en Santiago de Rubiás e no Vilar. A mellor época é a primavera e o final do verán ^[3].
Serra do Larouco (a pé ou en bicicleta, entre Baltar, Cualedro e Xinzo de Limia): dificultade baixa, de 2 a 3 horas a pé ou de 1 a 2 en bicicleta. Arranca en Vilela, no límite entre Cualedro e Baltar, e continúa por unha pista cara ao suroeste ata o parque eólico do Larouco, con piñeirais, ata O Farrelo, a 1.397 m ^[3].
Guntimil–Niñodaguia (en coche, 30 km e unhas 2 horas, de abril a xuño): pasa por Guntimil, Os Blancos, Covas, Tosende, Vilamaior da Boullosa e Niñodaguia. A pé tardaría de 3 a 4 horas e en bicicleta de 2 a 3 ^[3].

O turismo.gal aconsella levar botas de goma ou calzado impermeable para os prados no outono e no inverno, non saír dos camiños e evitar camiñar polos prados na época de cría ^[3].