A extinción do Couto Mixto: o expediente de 1842 e as negociacións do Tratado de 1864

O fin do Couto Mixto non foi un accidente: foi o resultado dunha negociación diplomática de máis dunha década. Jacobo García Álvarez analizou en 2019, con fontes españolas e portuguesas, o proceso que levou ao Tratado de Límites de 1864, e este resumo recolle os datos que máis axudan a entender o Couto nos seus últimos anos. A historia xeral está en Historia do Couto Mixto e a entrega de 1868 en A entrega do Couto Mixto a España ^[1].

O expediente de 1842-1845 e o tabaco

O 11 de xaneiro de 1842 a Rexencia de Espartero ordenou ao xefe político de Ourense, José Antonio de Gatell, instruír un expediente sobre «o estado e privilexios» do Couto. Orixinouno unha reclamación do administrador de Aduanas de Montalegre para arrincar as plantacións de tabaco do Couto, que segundo el entraban en Portugal e España sen control. O dereito a plantar tabaco para consumo propio fora confirmado por un acordo de 21 de outubro de 1819 entre as autoridades de ambos os dous reinos e o xuíz do Couto. En 1844 o seu sucesor Manuel Feijoo ampliou o expediente, e en abril de 1845 un informe do Ministerio de Estado propuxo suprimir os privilexios e agregar o Couto a España, ata recomendando ocupalo pola forza para forzar unha negociación. As opinións recollidas eran moi negativas cos veciños («unha cova de malfeitores», segundo un comisario de Bande) e describían o Couto como unha «república situada en territorio español», o que serviu de argumentario para a súa extinción vinte anos despois ^[1].

O alcalde de Calvos de Randín, José Manuel Tejada, resumiu no expediente o estatus: dependían espiritualmente do bispado de Ourense, igual ca Tourém; ninguén podía ser detido na veiga que ía a Portugal por mercadorías que levase; estaban suxeitos ao xuíz que elixían, confirmado polo corrixidor de Bragança; no civil os «portugueses» dependían de Bragança e no criminal de Montalegre, e os españois, de Calvos de Randín (Santiago e Rubiás) ou de Baltar (Meaus); cada quen podía declarar española ou portuguesa a casa que construía; non daban soldados nin pagaban contribucións, só unha cota fixa que os españois chamaban alcabala e os portugueses sisa ^[1].

Os mapas e os datos de 1862

O expediente produciu o primeiro plano específico dos pobos mixtos, de Alejo Andrade (1842). En cambio a Carta Geométrica de Galicia de Domingo Fontán (1845) representa Rubiás, Santiago e Meaus e indica o seu carácter «mixto», pero non sinala os límites nin o nome do Couto, polo que parecía rodeado de territorio español, e a Comisión Mixta usouno ata converterse en obxecto de polémica. O comandante José de Castro López, oficial da sección española da Comisión de Límites, deixou en 1862 unha memoria inédita, «Observaciones sobre el Coto Mixto y Manga de Torey» (cita), con datos de cada aldea: Meaus, 60 veciños e 482 ha; Santiago, 90 veciños e 835 ha; Rubiás, 100 veciños e 1.188 ha, en total 250 veciños, unha metade españois e outra portugueses, que podían mudar de nacionalidade avisando ao xuíz. Segundo Castro vivían da agricultura e o gando vacún, sen industria; o comercio concentrábase en Meaus, con cinco tendas de xéneros de contrabando (sal portuguesa, teas de algodón e ferro), e o Couto sufría sobrepoboación porque os matrimonios se facían entre eles para non perder os beneficios. Brandón, penúltimo xuíz, estimaba uns mil habitantes no 1862-1864 ^[1].

Un territorio de xurisdicións, non de liñas

O estudo describe o Couto como unha «fronteira de xurisdicións, e non de liñas»: os privilexios inclúen a liberdade de elixir e mudar de nacionalidade, a exención de case todos os impostos e do servizo militar, o xuíz propio cada tres anos, o dereito de asilo (salvo delitos graves), a liberdade de armas e de comercio dentro do Couto e o camiño privilexiado de uns 6 km ata Tourém, onde os axentes fiscais non podían actuar. Moitos privilexios proviñan da sentenza de concordia de 1518 entre Bragança e Monterrei. Para deter un acusado nunha rúa debían estar presentes xustizas dos dous reinos e nas casas só a xustiza do reino polo que se declarase a casa; Madoz conta que se chegaba a adscribir unha parte da casa a España e outra a Portugal para dificultar o proceso. O acordo de 1819 ordenara marcar as casas cun «E» ou un «P», pero segundo o xuíz Brandón só se cumpriu en 1842-1843 durante dous ou tres anos, porque os veciños borraron as letras ^[1]. Véxase O Couto Mixto nas fontes e na historiografía.

A Comisión Mixta e as cinco propostas

En outubro de 1854 Portugal e España crearon unha Comisión Mixta de Límites para a raia desde o Miño ata a confluencia do Caya co Guadiana; as negociacións sobre o Couto comezaron en agosto de 1856, cando visitou a zona, e os dous gobernos trataron xuntos o Couto e os pobos promiscuos (Soutelinho, Cambedo e Lamadarcos), tres aldeas partidas pola raia, que sumaban 1.906 ha e uns 231 veciños (162 na parte portuguesa e 69 na española). O artigo identifica cinco propostas de partición ^[1]:

1. Portuguesa (agosto de 1856): dividir o Couto polo río Salas, con Meaus (ao norte) para España e Santiago e Rubiás (ao sur) para Portugal; adxudicar os pobos promiscuos ao reino onde houbese máis casas, con 50 m sen construír a cada lado da liña.
2. Española (decembro de 1856 e novembro de 1858): aceptar o reparto dos promiscuos só se Portugal renunciaba a todo dereito sobre o Couto, que quedaría enteiro en España, por estar enclavado en Ourense e por ser caducos os dereitos feudais de Bragança. Portugal mantívose na división polo Salas e en marzo de 1860 mandou documentación e un plano para probar o suposto erro do mapa de Fontán.
3. Vasconcelos (1860, 1862 e outubro de 1863): o enxeñeiro militar portugués oscilou. En 1862 propuxo unha recta desde o porto de Bancelos polo castelo da Picoña ata Tourém, co que as tres aldeas ficaban en España pero Portugal recibiría parte do sur dos termos e dúas aldeas de Randín (Vilar e Vilariño); en outubro de 1863 propuxo dar Rubiás (1.479 ha) a Portugal e Meaus e Santiago (1.290 ha) a España, e todos os promiscuos a Portugal.
4. Castro López (1862-1863): o Couto non podía dividirse racionalmente de leste a oeste, porque os termos van de norte a sur desde o val do Salas ata as serras; só, «se fose absolutamente preciso», cedería a Portugal as 334 ha dos pastos da serra de Arandela que os gandos de Padroso e Sabuzedo xa aproveitaban «mixtamente». Avisou de que a proposta de Vasconcelos privaría a Randín de terreos e das presas de rego.
5. A adoptada no Tratado de 1864: España recibiu o Couto Mixto e Portugal os pobos promiscuos; as fases finais da negociación e a cerimonia de entrega de 1868 están en A entrega do Couto Mixto a España.

Que ensina este caso

García Álvarez le a desaparición do Couto como unha mostra da imposición da territorialidade estatal moderna na raia: fronteiras lineais no lugar de xurisdicións, soberanías exclusivas no lugar de soberanías híbridas, e cartografía e estatística como ferramentas do Estado. Os informes da época tratan os veciños con imaxes moi duras, pero o autor lembra que son discursos dos poderes centrais que lexitimaban a anexión. Tamén subliña a importancia do tabaco e do contrabando como detonantes e recorda que a literatura galega recente (Méndez Ferrín, Riveiro Coello) e as obras de García Mañá espertaron a memoria do Couto ^[1].

Ligazóns

• Historia da Limia
• Historia do Couto Mixto
• A entrega do Couto Mixto a España (1868)
• O Couto Mixto nas fontes e na historiografía
• Calvos de Randín

Fontes

1. García Álvarez, Jacobo: «Geopolíticas de la territorialidad moderna: el Tratado hispano-portugués de Límites de 1864 y la extinción del Couto Mixto (1840-1868)», BAGE. Boletín de la Asociación Española de Geografía, n.º 82, 2019. https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=7042569