O Couto Mixto nas fontes: dos documentos de 1258 e 1540 á historiografía

O Couto Mixto é un dos temas máis citados da historia da Limia, pero a súa orixe medieval segue sen documentarse con claridade. Juan Manuel Galiña Lorenzo (Universidade de Vigo) fixo en 2023 unha revisión das fontes publicadas e da bibliografía sobre o territorio, e esta páxina recolle o que resulta máis útil para entender que sabemos e de onde vén. A historia xeral está en Historia do Couto Mixto ^[1].

O territorio, segundo o estudo

O Couto estaba no val do Salas e compoñíano tres aldeas do partido xudicial de Xinzo de Limia: Rubiás e Santiago (concello de Calvos de Randín) e Meaus (Baltar), cunha superficie de 2.695 hectáreas e, cando escribiu Madoz, unhas 200 veciñanzas. Ao sur limitaba con Montalegre (distrito de Vila Real). O Catastro da Ensenada xa chama a Meaus «mixto indivisible de las dos coronas, España y Portugal». Entre os privilexios estaban a exención de impostos, non dar soldados, circular e comerciar sen identificación e escoller nacionalidade; o Camiño Privilexiado unía o Couto coa freguesía portuguesa de Tourém. O xuíz de honra, cuxa orixe se descoñece, durante os últimos anos era elixido cada tres anos polos representantes das tres aldeas e podía xulgar delitos civís; os graves ían a Galicia ou a Portugal segundo a nacionalidade do autor. O arquivo gardábase nunha arca na igrexa de Santiago de Rubiás, que, segundo García Mañá, se queimou en 1809 co paso das tropas de Soult ^[1].

O primeiro documento: as Inquirições de 1258

Unha das fontes publicadas máis antigas son as Inquiriçoes geraes de Afonso III de 1258, que nomean varios lugares do val de Salas, entre eles Meaus e Rubiás, xunto con Requiás e San Paio, dos que se di que están «no medio» dos reinos de Portugal e León. A sorprendente conclusión do estudo é que a denominación «Couto Mixto» non aparece en ningunha fonte anterior ao século XIX, aínda que si aparece o termo «mixto» no Catastro da Ensenada ^[1].

Os autos de 1517-1540

Entre 1517 e 1518 houbo conflitos entre os alcaides portugueses de Montalegre (Lançarote Gonçalves) e da Piconha (Antonio de Araújo) e o merino do val de Salas, Pedro Sinval, polo control señorial da fronteira, nos que se viron implicadas as aldeas mixtas; non se resolveron de todo ata 1540. Os autos, publicados nas Gavetas da Torre do Tombo e en Tratados internacionales de España (Carlos V), deixan claro que Meaus, Rubiás e Santiago, cos seus termos, son mixtos, da xurisdición tanto do duque de Bragança como do conde de Monterrei. Os acordos prohibían ao alcaide da Piconha e ao merino do val de Salas aplicar xustiza por conta propia nelas, reclutar xente das tres aldeas ou facer apelido contra a outra parte, e establecían que as autoridades só podían incautar mercadorías prohibidas obtidas na súa propia xurisdición. Para o autor, estes items son fundamentais para a posterior denominación do territorio como Couto Mixto e para a aparición dos seus privilexios. Pouco despois, en 1538, os emisarios de João III describiron a fronteira e as aldeas mixtas, que dependían do desaparecido castelo da Piconha, con dous xuíces de honra, un galego e outro portugués, un padrón de habitantes e pastos mixtos ^[1].

O ritual para facer unha casa mixta

Na súa Descripción de los estados de la Casa de Monterrey en Galicia (1777, publicada en 1950), Pedro González de Ulloa visitou Meaus e recolleu o ritual que seguían os veciños para comezar unha casa: o dono declaraba que ía facela «por el Rey de Castilla» nunha parte do solar e «por el Rey de Portugal» noutra, repartindo o terreo en anacos, e as testemuñas gritaban «Vivan los dos reyes, por moitos anos…»; despois redactábase un acordo que acababa co latín «Ad perpetuam rei memoriam» ^[1].

Madoz, Brandón e a gran bibliografía

O estudo repasa as obras que se ocuparon do Couto ^[1]:

• No século XIX, os dicionarios de Miñano (1852) e Madoz (1849), Fulgosio (1866) e tratadistas de dereito como Riquelme (1849), que considera que o Couto debía desaparecer. Madoz di que os documentos que explicaban os privilexios foron queimados polas tropas napoleónicas en 1809 e fala dos conflitos polo tabaco, cultivo que só se permitía para consumo propio.
• O Tratado de Límites do 29 de setembro de 1864 (artigo VII: Portugal renuncia a favor de España a todos os dereitos sobre o Couto; artigo XVII: os portugueses poden conservar a súa nacionalidade).
• «La curiosa Historieta del Coto Mixto» (cita) (1907), de Delfín Modesto Brandón, penúltimo xuíz de honra, que describe a vida, os privilexios, o contrabando, o Camiño Privilexiado e a elección de nacionalidade; segundo el, as portas marcábanse cunha «P» (portugués) ou unha «G» (galego), e Santiago e Rubiás tendían a optar por Portugal. Para Brandón, a desaparición do Couto foi unha inxustiza, pois non se respectou como Andorra.
• Vicente Risco, na Geografía General del Reino de Galicia dos anos trinta; e, desde os oitenta, autores como Gonçalves da Costa (1987), Días Baptista (1991), Salinas Valencia (2002), Paula Godinho (2011) e Rodríguez Cruz (2018).
• Luís Manuel García Mañá, o grande precursor galego, con La frontera Hispano-Lusa en la Provincia de Ourense (1988), Couto Mixto, unha república esquecida (2000) e un capítulo en Lingua e identidade na fronteira galego-portuguesa (2014). O autor valora a súa obra como referencia, pero critica que cite poucas fontes concretas.

García Mañá recolle tamén a lenda fundacional: unha princesa desterrada por amores, atrapada na neve da serra da Pena nas dores do parto, foi baixada polos veciños de Santiago, Rubiás e Meaus ata as aldeas do Couto, onde a coidaron as parteiras do val do Salas; cando foi coroada raíña, agradeceu o favor cos privilexios, entre eles non dar homes para a guerra a España nin a Portugal ^[1]. Véxase Lendas: outras lendas e crenzas.

Que queda por aclarar

O estudo conclúe que a historiografía repite en gran parte o mesmo contido, que a orixe medieval do Couto segue sen probarse e que a maioría das hipóteses (o seu nacemento xunto con Portugal, as indefinicións da fronteira, a dependencia de Bragança e Monterrei) descansan en documentos tardíos, mentres os máis antigos non usan o nome «Couto Mixto» ^[1].

Ligazóns

• Historia da Limia
• Historia do Couto Mixto
• A entrega do Couto Mixto a España (1868)
• Os Xuíces Honorarios do Couto Mixto
• Idade Media e torres

Fontes

1. Galiña Lorenzo, Juan Manuel: «El Couto Mixto, una aproximación historiográfica», Minius, n.º 28, 2023, pp. 75-99. https://revistas.uvigo.es/index.php/mns/article/view/4892