A entrega do Couto Mixto a España (23 de xuño de 1868)

Esta páxina conta, segundo o artigo de Luís Manuel García Mañá, entón vicepresidente da Asociación de Amigos do Couto Mixto, como se executou en 1868 o Tratado de Lindes que acabou co Couto Mixto. A historia xeral do territorio está en O Couto Mixto ^[1].

O Couto antes do tratado

Arredor de 1860 as tres aldeas (Santiago, Rubiás e Meaus) sumaban 2.695 hectáreas e unhas mil persoas ^[1]. O autor sinala que non hai documentos que acrediten a orixe da institución, pero que naceu ligada ao Castelo da Piconha e, co tempo, á Casa de Bragança; desde finais do século XV tamén houbo relación coa Casa de Monterrei, e as dúas intervieron en preitos e concordias ^[1].

O xefe do Couto, con título de «xuíz gobernativo e político», era elixido en asemblea de cabezas de familia cada tres anos e axudábano dous «homes de acordo» por aldea e un «vigario de mes». Nos preitos importantes os litigantes podían acudir ás xustizas galega e portuguesa, de Xinzo e Montalegre; en materia penal o xuíz coñecía por xurisdición propia, pero os homicidas eran postos a disposición do xulgado español ou portugués segundo a súa natureza ^[1]. As concordias e os privilexios gardábanse na arca de tres chaves da sancristía da igrexa de Santiago, capital política do territorio ^[1].

Entre os privilexios, o autor cita o dereito de asilo, non dar soldados, a exención de impostos, a liberdade de comercio (incluído o sal, estanco ata 1868) e de cultivos como o tabaco. Para o comercio tiñan un camiño inmune á acción dos garda-fronteiras que unía o Couto con Tourém, a uns seis quilómetros, por terras de Randín ^[1]. Eclesiasticamente dependían da diocese de Ourense e pedían con frecuencia dispensas de parentesco para casar entre eles e non perder as vantaxes; o día da voda podían escoller nacionalidade e gravar un «P» ou un «E» na casa, práctica que se abandonou para evitar abusos ^[1].

O tratado

O 29 de setembro de 1864 asinouse en Lisboa o Tratado de Lindes: Portugal renunciaba aos seus dereitos sobre o Couto a favor de España e recibía a parte española de tres aldeas chamadas «pobos promiscuos», máis ao leste da raia. O gran artífice da negociación foi, segundo o artigo, o diplomático Fidencio Bourman ^[1].

A cerimonia de Santiago (23 de xuño de 1868)

O 23 de xuño de 1868, no adro da igrexa de Santiago, xuntouse unha morea de xente; os veciños de Santiago, Rubiás e Meaus observaron sen oporse. A orde pública correu a cargo de Mariano Calbo, oficial do Corpo de Carabineiros destacado en Calvos de Randín ^[1]. Representaron os reinos o bacharel en Medicina e Cirurxía Bernardo Antonio Díaz Pereira Magro, de Tourém, por Portugal, e o avogado Rafael Teijeiro por España, auxiliados por fedatarios e acompañados polo alcalde de Calvos de Randín, Juan Manuel Tejada, e o administrador do concello de Montalegre, Sebastião de Miranda Atahide Melo e Castro ^[1].

Os comisionados trocaron os poderes e, conforme ao artigo 7.º do tratado, adxudicaron as aldeas a España; o representante portugués fixo a entrega e o español aceptou a posesión «real, corporal e civil», desde o intre baixo o «dominio e soberanía» de España. Redactouse a acta en castelán e portugués e rubricárona todos os presentes; despois brindouse polos monarcas e houbo un xantar, mentres os veciños empezaban a ver as súas despensas inspeccionadas pola Facenda ^[1].

Os pobos promiscuos

Catro días despois houbo outra cerimonia en Soutelinho, esta vez en favor de Portugal: non se entregaba un territorio completo, senón a parte española das aldeas de Soutelinho, Cambedo e Lamadarcos, nas que a raia pasaba polo medio dos pobos, incluso por casas, aínda que nunca se discutiu de que lado estaba cada construción. Engadiuse unha faixa de terreo para afastar as casas da nova liña e as aldeas quedaron enteiras en terra trasmontana ^[1]. A cerimonia xurídica seguiu o artigo 11.º do tratado, cos mesmos comisionados e secretarios (José Modesto Blanco por España e José Dias da Costa por Portugal) ^[1]. Os veciños de Cambedo e Lamadarcos quedaron separados das aldeas galegas veciñas coas que non necesitaran permisos para transitar ^[1].

O 9 de abril de 1869 o gobernador de Ourense ordenou retirar de Soutelinho, Cambedo e Lamadarcos as «autoridades españolas» que alí seguían, tras unha queixa do Goberno de Lisboa ^[1].

Ligazóns

• O Couto Mixto
• A extinción do Couto Mixto e o Tratado de 1864
• Os Xuíces Honorarios do Couto Mixto
• Historia da Limia

Fontes

1. Luís Manuel García Mañá, «Couto Mixto, unha república esquecida», Tempo Exterior n.º 3 (segunda época), IGADI, xullo–decembro de 2001. http://www.igadi.org/arquivo/te_se03/couto_mixto_unha_republica_esquecida.htm