O Entroido de Xinzo na memoria: 1889, Casares, a asociación A Pantalla e os cegos das feiras

Textos de arquivo sobre o Entroido de Xinzo: a crónica de 1889, Carlos Casares como entroideiro e cronista, a Asociación Cultural A Pantalla (1996), os cantos de cegos das feiras e as declaracións de interese turístico de 1997 e 2019.

O Entroido de Xinzo de Limia ten un arquivo escrito máis amplo do que se pensa. Esta páxina reúne a documentación máis antiga, a memoria de Carlos Casares, a historia da asociación que defende a Pantalla e un oficio das feiras que desapareceu: o cego que cantaba coplas.

A primeira crónica: 1889

O Entroido, de carácter popular e contrario aos abusos de poder, deixou poucos rastros anteriores ao século XX; por iso é excepcional un artigo publicado en marzo de 1889 en El Eco de Galicia (Lugo) sobre as «Carnestolendas» en Xinzo ^[1]. Carnestolendas e Carnaval son sinónimos antigos; Entroido deriva do latín intruitus («entrada» da Coresma), xa «voz antiquada» no castelán do século XVIII, e por iso é o termo máis axeitado para a festa ancestral de Xinzo ^[1]. A crónica non fala das pantallas, pero describe dous elementos ^[1]:

Un labrego percorreu as rúas cuberto de papel de oficio (o papel dos notarios), con só a punta da montera á vista e un cartel que dicía «Fruta del tiempo en Ginzo» (cita); varios grupos vitoreaban o «máscara».
Unha comparsa simulaba a política oportunista nun xardineiro, coa moralidade arrastrada por un cabalo magro.

O autor de Vía Lethes interpreta ese tono crítico: era a única época do ano na que os labregos podían burlarse en público, aínda que con sarcasmo, dos caciques e alcaldes ^[1].

Interese turístico

O Entroido foi declarado Festa de Interese Turístico Nacional en 1997 e Festa de Interese Turístico Internacional o 14 de xaneiro de 2019, culminando un proceso iniciado en 2013 pola Concellaría de Cultura; foi a primeira festa de Ourense con ese recoñecemento e o cuarto carnaval de España con el, despois dos de Tenerife, Cádiz e Águilas. É o ciclo carnavalesco máis longo de España, un mes, e The Guardian publicou en xaneiro de 2018 unha galería sobre o domingo Fareleiro ^[2].

Carlos Casares no Entroido

Segundo Edelmiro Martínez Cerredelo, Carlos Casares non era entroideiro de mozo, pero consérvanse dúas fotos súas disfrazado: en 1959 de limpabotas, con Manolo Dobaño de limparroupas, e en 1962 nun grupo de estudantes do Colexio Santa Mariña ^[3]. De adulto viña case todos os anos o martes de Entroido a ver o desfile e recoller anécdotas para a súa columna «A Marxe» en La Voz de Galicia. Na súa última visita (2002) deu tres crónicas: «O Entroido de Xinzo» (14/02/2002), na que conta que se disfrazou de pirata, que viu «tres curas, un cardeal con cara de goliardo» e que lle pareceu pouco o desfile das pantallas, e «Disfrazado de KGB» (15/02/2002) ^[3]. Lembraba tamén «aqueles sermóns de don Cesáreo» que mandaban todos ao inferno no primeiro domingo de Coresma ^[3].

A Asociación Cultural A Pantalla (1996)

Naceu no Entroido de 1996, con acta redactada ese verán, asinada por Jesús Fariñas Diz, Daniel Rodríguez Enríquez e Jorge Gómez Fidalgo, que formaron a primeira directiva (con Carlos Asensio Fernández de tesoureiro). Busca a promoción, difusión, protección e formación da Pantalla: campañas informativas, charlas e obradoiros para facer as caretas e os elementos tradicionais, colaboración co Museo Galego do Entroido, arquivo de materiais antigos e recuperación de elementos en desuso (capas, polainas, cintos, percalinas, faixas). Naceu pola masificación do Entroido e o deterioro do comportamento da Pantalla; reduciu, segundo a fonte, a presenza dos chamados «espantallos», e publicou instrucións sobre como se viste unha Pantalla, o que fai e o que non debe facer ^[4]. Véxase Anatomía da Pantalla.

O cego das feiras

Nos anos corenta e cincuenta, as feiras do 14 e 27 tiñan cegos que contaban e cantaban historias case sempre reais e truculentas, con violín, acompañados da muller ou dun lazarillo que vendían as coplas impresas; mostraban un cartelón pintado, a «maltrana», que sinalaban cunha vara. Situábanse na rúa de San Roque e desapareceron a comezos dos anos sesenta. Delfín Caseiro cita músicos cegos populares da Limia: José Dacal Peaguda («o cego da Gándara», 1876-1939), Ángel López Villar («o cego de Sas», 1867-1925), José Lorenzo («o cego da Alberguería» (cita)), José Quintas Ribao («o cego da Pereira», 1919-2004) e Sergio Ramos Fernández («o cego de Buxán») ^[5]. Véxase Feirantes, cinzarradas e vodas por poderes.

O xastre «O Fona»

Antonio Sousa, «o Fona», era un xastre popular de Xinzo, retratado por Casares na crónica «Un home pequeniño»: un dos músicos do teatro de monicreques «O Barriga Verde», que actuou en Xinzo, tiña exactamente a súa cara e un espectador berrou «O Fona!» ^[6].