Artesáns e pantallas históricas do Entroido de Xinzo

Quen fixo as Pantallas de Xinzo e como se transmitiu o oficio: Pepucho, José Santiago Taboada, Julio Villarino, Celso Lorenzo, Pucho, Chelís, Santi e Aurora, a Asociación Trisquel e as mulleres que as levaron.

O blog As tradicións da Limia, de Xosé Calleja López, estuda desde 2021 unha por unha as Pantallas antigas que lle empresta a xente: mide cada máscara, conta o seu historial e di quen a fixo. Dese arquivo sae unha historia do oficio de facer Pantallas en Xinzo, que se resume aquí ^[1].

A orixe lendaria

Dentro do mundo lendario da máscara, cóntase que José Santiago Taboada (1885–1969), secretario do Concello de Laza, quixo facer unha máscara distinta para Xinzo, que só tiña cigarróns e peliqueiros; o deseño da primeira Pantalla estaría gardado nunha maleta nun faiado. En Laza contan o mesmo, pero poñen na boca do propio José Santiago que a creou para burlarse dos de Laza ^[2]. É unha lenda, non un dato documentado.

As pantallas máis antigas

A do Pepucho (1945-1946). É posiblemente a Pantalla máis antiga conservada e hoxe forma parte dos fondos da Asociación A Pantalla. Faríaa José Taboada, o Pepucho, veciño con tenda á beira do albardeiro, para os seus sobriños Tucho (Augusto José Carballo Taboada) e Luis, de 12 ou 13 anos. Ten a cara rosa, perímetro de 33 cm, barba de tres ondulacións a cada lado, nariz que continúa ata a fronte (non remata nos ollos coma nas actuais) e ollos pintados de vermello sen pestanas; no corno hai un demo con levita vermella ^[3].
A de José Santiago Taboada (1940-1945). Julio Villarino, o seu xenro, aprendeu con el e di que era entón o que mellor facía as Pantallas. Julio púxoa polas rúas de Xinzo e regaloulla ao seu sobriño Alfonso Villarino, que a arranxou ao comezo do século XXI. Remozouna Suso Losada Laxe, conservando a estrutura; mide 31 cm de perímetro. As caras das súas pantallas, segundo os familiares, nunca eran iguais ^[2].

Julio Villarino e a transmisión do oficio

Julio Villarino foi a referencia da elaboración de Pantallas. Mantivo a tradición e ensinou varias xeracións a facer a máscara, e insistiu en que se levase con respecto e cumprindo o rol que ten. Nos anos setenta axudou a que a Pantalla non desaparecese ao transmitirllo a un grupo de mozos ^[4]. En 1977 un grupo de mozos de Xinzo, de 14 e 15 anos, xuntouse nun piso da familia de José Feliciano para facer as súas propias Pantallas, asesorados por Julio, que non permitía que unha Pantalla non se fixese «como é debido». Xuntábanse dous meses antes do Entroido, cambiaban o deseño do corno cada ano e, para conseguir o sombreiro, roubárono nunha misa no momento en que o cura alzou o cáliz. Desa Pantalla de 1977 aprendeu a ser Pantalla Justo Gude, que a usou ata 1992. O Concello organizou en 1979 e 1981 dous obradoiros con Julio, pero os alumnos abandonaban en canto aprendían o corte do sombreiro, o que non lle gustou, e deixou de darlles ^[5]^[6]. A iniciativa saíu no martes de Entroido de 1977 en El Pueblo Gallego ^[5].

Outras familias e artesáns

Rafael Laso Losada e Celso Lorenzo (Manatas). Celso aprendeu con Laso, familiar seu, e fixo Pantallas durante décadas para os limiaos; o seu irmán Sindo tamén as fixo, e o seu fillo José Manuel levou unha feita polo padriño Rafael ^[7].
Quique Suárez (Quique de Barcelona). Innovador na forma e nas cores; o seu modelo non prosperou pero a súa influencia aparece nalgunhas partes das actuais. Veu todos os anos de Barcelona ao Entroido de Xinzo ^[2]^[8].
O Pucho (José Carrera Santana) e o Barge. Fixeron moitas pantallas nos anos oitenta e noventa, con sombreiro de corte en «V»; o Pucho segue animando o Entroido cunha carroza coa banda ^[7].
Chelís (José Luis Diz Rodríguez), da familia dos Valerianos, fixo pantallas, incluída unha infantil feita enteiramente de cartón de caixa de xabón ^[7].
Cesi (César de Saa Míguel), ligado ao fútbol e ao deseño, fixo pantallas entre os séculos XX e XXI ^[7].
César Vidal, que fixo en 1970 unha para Carlos Míguez Bernárdez; entón quen facía Pantallas facía poucas e só para familiares ou persoas moi achegadas ^[7].
Santi (Santiago Martínez Santana) e Aurora, activos desde os anos oitenta; o obradoiro de Santi e Aurora segue arranxando e facendo máscaras ^[7].
Poly, Pipo, Cuco, Lulo e Jero Peláez, que fan pantallas para familiares e amigos ^[7]^[9].

Unha Pantalla e unha campaña

Nos anos noventa a Asociación Trisquel organizou cursos de elaboración de Pantallas e unha «campaña en defensa da Pantalla» (consta na acta do 28 de setembro de 1992) para frear a deriva de condutas inadecuadas das pantallas, que viña dos anos oitenta; deron os cursos Suso Laxe, Luis «Lichas», Suso Fariñas e Chelís ^[9].

As mulleres na Pantalla

Antigamente só saían os homes. Raquel Rodríguez Méndez, segundo o seu fillo Jorge Juan Sánchez, viviu o Entroido plenamente e vestiu a Pantalla cara aos comezos dos anos cincuenta con outras dúas mulleres, Sita Salgado Ferrín e Lucita Tejada Peláez; daquela non parecía ben que as mulleres puxesen a Pantalla. Raquel fixo máis tarde pantallas para o seu fillo (c. 1969-1971) e para a súa neta (1997) ^[10].

Un patrimonio que se garda

Calleja insiste en que as pantallas vellas non se tiran: gárdanse nos armarios, nos rochos ou como adorno, e hai que arranxalas coidadosamente porque son un tesouro. A máis antiga que se conserva forma parte dos fondos da Asociación A Pantalla ^[1]^[3].