Entroido de Xinzo de Limia

Os sons da Pantalla e o enigma de Vicente Risco sobre os cigarróns en Xinzo

Como soa unha Pantalla de Xinzo: o cinto de campás e axóuxeres, o son gutural en «O» e a caza do coñecido ata a tasca; e o enigma dunha lámina de Vicente Risco de 1926 que fala de cigarróns «en Ginzo».

Xosé «Pepe» Calleja López documentou en As tradicións da Limia como soa e como se comporta unha Pantalla, e deixou plantexado un pequeno enigma de arquivo ^[1]^[2]^[3].

O cinto de campás e axóuxeres

Unha máscara de Entroido ten sempre un xerador de sons. En Xinzo é o cinto de campás e axóuxeres que colga da cintura; os chocos e campás aproveitábanse das ovellas, chibas e vacas, que por uns días saían a pacer sen elas. No cinto das Pantallas de Xinzo as campás colgan polo diante do corpo, mentres noutras máscaras, polo tamaño das chocas, colgan polas costas. Nas fotos antigas o cinto vai cruzado no peito dos nenos, porque eran cintos de maiores. A fonte describe como se fai un cinto de campás para pequenos e adultos (con tira de coiro pegada e cosida) e dá o vídeo do martes de Entroido de 2020 na praza de Oriente ^[1].

O son gutural e as vexigas

A Pantalla perde a fala, un atributo humano: non fala, pero emite sons guturais amplificados pola forma da máscara. Calleja sempre escoitou e fixo o son coa letra «O». Cando se bota á rúa trota e, ao ver unha persoa, achégase dicindo «Oooooó, ooooo, o-o-o-o» e bate coas vexigas. Cando dúas pantallas «bailan» alonga o son: «Ooooooó o-o-o-o – Ooooooó – Oooooó o-o-o-o», batendo as vexigas, saltando e xirando. Un día oíu uns rapaces dicir que ao día seguinte querían poñer «a besta», referíndose á Pantalla ^[2].

A caza do coñecido

Cando as Pantallas localizan un coñecido sen disfrace, inician unha especie de caza: roldan sen ser descubertas e, se non o ve, collen a persoa e levan cara a unha tasca; se o ve, comeza unha persecución na que o son se repite moi rápido («Ooooó, Ooooó…») ata que o collen. Antes de descubrirse na tasca fan un baile de recoñecemento a quen convida a uns viños; despois sacan a carauta e empeza a festa: contan a carreira, cóntanse contos, cántase e bébese ^[2].

O enigma de Risco

Calleja visitou en marzo de 2021 a exposición «Os nosos entroidos» de Francisco González en Ourense e viu detrás da Pantalla unha lámina, préstamo da Fundación Vicente Risco, co texto: «Carantoña e gorro dos cigarróns. Hainos en Ginzo con unha vexiga e péganlle ô que pasa. Entre 2 collen a calquera polas pernas, lévano â taberna e tenlles que pagar viño» (cita). Buscou a orixe e atopou que no número 35 da revista Nós (1926), no «Archivo filolóxico e etnográfico de Galiza», Risco escribe que de Laza vén o costume dos cigarróns, que «s’estenden a Verín, e derradeiramente, tamén a Ginzo» (cita), onde «ten dereito a bater coa vexiga a todol-os que pasan e ninguén lle pode bater a íl»; dúas veces «xúntanse dous cigarróns, collen a calquera pol-as pernas, e lévano â taberna» e o interesado paga viño ^[3]. Hai tamén unha acuarela de Risco con cigarróns. O enigma é que Risco, en 1926, vencella o comportamento da Pantalla (as vexigas, a caza do coñecido e a taberna) ao dos cigarróns de Laza, o que invita a preguntarse en que medida a Pantalla de Xinzo se relaciona con eles; Calleja reúne datos para que cada persoa tire as súas conclusións ^[3]. A lenda recollida noutro estudo atribúe a creación da primeira Pantalla a José Santiago Taboada, secretario do Concello de Laza (véxase Artesáns e pantallas históricas).