Feirantes, cinzarradas e vodas por poderes en Xinzo

Tres pezas do historiador Edelmiro Martínez Cerredelo recollen costumes da Xinzo do século XX que xa non existen ou cambiaron moito: o mundo dos feirantes, as cinzarradas e as vodas por poderes.

A Remy das cobras e os feirantes

As feiras de Xinzo dos días 14 e 27 de cada mes foron, ata hai uns anos, as máis importantes da provincia. Por elas andaban carteiristas, trileiros (o máis coñecido era o Titá) e charlatáns como Mario, que animaban os paisanos coa poxa e a venda de produtos ^[1]. Os curandeiros, como a Remy, instalábanse na rúa de San Roque, unha das máis transitadas: levaba cobras ao pescozo, vendía unguentos «para el reúma» e estendía a crema na pel curtida dos brazos. Segundo Cesáreo Rúa, anunciaba: «¡una a tres pesetas y dos a un duro y al que compre dos se le regala uno más que son tres!». Repetía «¡Vergüensa me dá! ¡Que no me conozcan!» e chamaba o axudante: «¡Felipeee! ¡saca la culebraa!». Alfonsito Villarino lembra unha das súas arengas, a do lagarto que loita coa serpe e vai buscar o cardo (cardo branco, cardo cuco, cardo cetero) para curarse, e que acababa con «¡NIÑOS PA TRÁS!» ^[1].

No verán pasaban os vendedores de auga de limón; había cantares de cego e moitos mendigos. Os nenos, ao rematar a feira, rebuscaban no chan das zonas de venda de centeo o cornecho para sacar unhas cadelas e, por uns céntimos, gardaban no predio da igrexa vella en construción os burros, mulas e cabalos dos paisanos ^[1].

As cinzarradas

A cinzarrada (cencerrada en castelán) era un ruído desagradable con chocas, cornos e outros obxectos para burlarse dos viúvos a primeira noite das segundas vodas, mentres se cantaban coplas burlonas. Tamén se facía cando un forasteiro casaba cunha moza do pobo e non pagaba o estipulado aos mozos. Daban cinzarrada a vellos, viúvos e noivos de idades desproporcionadas. Para evitala, os viúvos tiñan que convidar os mozos á voda, dar unha merenda e pagar un gaiteiro; se non, casaban de madrugada, pero despois eran obxecto de cinzarradas varias noites ante a súa casa, e á mañá seguinte atopaban obxectos como aparellos de mulas en desuso na porta ^[2].

En Xinzo houbo cinzarradas. O 30 de marzo de 1919 produciuse unha «tráxica cencerrada» que a prensa chamou «costume bárbaro»: César Rivero, ao que lla deron, baixou co seu irmán Xosé para reprender os mozos, houbo trifulca e Antonio Rivero quedou ferido grave por varias puñaladas, e outra persoa foi á cadea ^[2].

Os mozos recorrían a Francisco Seijo (véxase Francisco Seijo Iglesias) para que lles fixese as coplas. A súa neta Rosa Seijo recuperou dúas. Unha é a copla a Luisito Conde (O Ruca), rico oculista de Xinzo, home maior casado cunha moza moito máis nova de Allariz: «se casó Luisito y, el año que viene, le saldrán cuernos en toda la frente». A outra, a Rafaela de Pascual, viúva dona dunha fonda na rúa de San Roque casada cun portugués máis novo, o mozo Neves: «Rafaela, Rafaela, logo as de romper os tratos, que o amor dos portugueses miáñanche coma os gatos» ^[2].

Vodas por poderes

Nos anos cincuenta e sesenta houbo en Xinzo bastantes vodas por poderes, nas que un dos noivos non estaba na igrexa e un apoderado o representaba mediante poder notarial. O motivo era a emigración a América: o mozo marchaba e, para reclamar a noiva, tiñan que estar casados; os pais non deixaban marchar as fillas solteiras, e o barco tardaba case un mes ^[3]. As fotos do artigo son da voda de Manola e Quique Suárez en 1961, na que o noivo foi representado polo seu amigo Portabales e a oficiou o párroco don Cesáreo Sobrado, con convidados e banquete. Quique volveu despois a España e instalouse en Barcelona; viña todos os Entroidos a Xinzo e vestía a súa Pantalla, da que era un dos mellores exemplos. Manola chegou á súa vez a Santiago de Chile, onde se fixo o retrato oficial ^[3].