A Limia, comarca de Ourense

Lagoa de Antela

Q: Que tamaño tiña?

Uns 7 por 6 quilómetros nas cheas [2]. A superficie oficial fixada en 1962 foi de 3.244 hectáreas, aínda que outras fontes falan de 3.600 ou de 4.000 [4][5].

O maior humidal de Galicia ata 1958: a historia da Lagoa de Antela, a vida arredor das súas augas, a desecación, a memoria e os proxectos de restauración.

Que foi: O maior humidal de Galicia
Superficie: Entre 3.244 e 3.600 ha, segundo a fonte
Concellos: Xinzo de Limia, Sandiás, Vilar de Barrio, Sarreaus, Xunqueira de Ambía e Vilar de Santos
Desecación: Lei de 1956, obras desde 1958

A Lagoa de Antela, tamén chamada noutrora lago Beón, foi o maior humidal de Galicia e unha das grandes lagoas de auga doce da península Ibérica ata que o Instituto Nacional de Colonización a desecou a partir de 1958 ^[1]^[2]. Ocupaba o fondo da chaira da Limia, no sur da provincia de Ourense, entre os concellos de Xinzo de Limia, Sandiás, Vilar de Barrio, Sarreaus, Xunqueira de Ambía e Vilar de Santos, e nas cheas chegaba a terras de Rairiz de Veiga e Porqueira ^[2]^[3]^[14]. Esta páxina resume a súa historia e enlaza coas páxinas que a contan polo miúdo.

Unha lagoa que medraba no inverno

A lagoa non tiña uns límites fixos. Nos invernos chuviosos convertíase nun lago duns 7 quilómetros de longo por 6 de ancho, cun perímetro duns 35 quilómetros, e no verán dividíase en charcas e xunqueiras ^[1]^[2]^[14]. Era moi pouco fonda: entre medio metro e dous metros, con algunhas pozas de ata 3 metros ^[2]. A chaira na que se asentaba está a uns 610–615 metros de altitude e é tan plana que os técnicos só mediron 84 centímetros de desnivel en toda ela, segundo recolle o historiador Edelmiro Martínez Cerredelo ^[1]^[3].

A superficie que se lle atribúe varía moito segundo a fonte. O estudo dos xeógrafos da Universidade de Oviedo publicado no Boletín de la Asociación de Geógrafos Españoles fala dunhas 3.600 hectáreas ^[2]; Greenpeace calcula unhas 3.500 ha nas cheas e 1.400 no estío, e lembra que o Decreto 2336/1962 fixou a superficie oficial en 3.244 ha ^[4]; a reportaxe de eldiario.es dá unhas 4.000 ha ^[5]. Se se suman as veigas inundables do contorno, o complexo húmido Limia-Antela chegaba a unhas 7.700 ha no inverno ^[4].

O nome: Antela, Beón e o esquecemento

O nome antigo de lago Beón relaciónase co Belionis que, segundo Estrabón, lle daban os naturais; del derivaría Oblivionis e, por etimoloxía popular, a crenza de que quen bebía das súas augas esquecía a súa patria ^[1]. Na Limia, bión ou beón é tamén o nome dun xunco que crecía na lagoa ^[1]. O topónimo Antela explícase como un diminutivo de anta (‘dolmen’), e desde finais do século XX úsase como nome de muller: en xaneiro de 2023 había en Galicia 30 mulleres chamadas Antela ^[13]. O club de fútbol de Xinzo, o Antela F.C., tamén leva o nome da lagoa ^[15].

A vida arredor da lagoa

Ao redor da auga vivían medio cento de aldeas e vilas, que aproveitaban o bión para estrar as cortes, cazaban patos, recollían ovos e pescaban peixes, sanguesugas e ras ^[1]. As sanguesugas chegaron a ser un negocio: en 1855 o goberno provincial prohibiu temporalmente a súa pesca pola sobreexplotación, dada a demanda dos hospitais ^[15]. Para os gandeiros, as veigas da lagoa eran pasto de verán. Todo isto contase en A lagoa orixinal.

Dous séculos de proxectos

Desde o informe de Pedro González de Ulloa para a Real Academia de Agricultura de Galicia en 1765 houbo proxecto tras proxecto para secar a lagoa ^[3]^[15]. En 1827 o corrixidor de Xinzo, Julián Toubes, abriu un primeiro canal; despois viñeron Justo Pelayo Cuesta (1850), os irmáns Mugártegui (1854), Toribio Iscar (1864–1868) e os ingleses John H. Stone e Richard H. Freeman (1874) ^[7]. A veciñanza opúxose con sinaturas e mesmo con motíns, como os de Sandiás en 1868 e da Forxa en 1873 ^[7]. A historia completa está en A desecación da Lagoa de Antela.

A desecación (1956–1963)

A Lei do 27 de decembro de 1956 declarou de «alto interese nacional» o saneamento e a colonización da lagoa ^[4]^[9]. As obras comezaron en setembro de 1958 en Ponte Liñares, coa canalización de 6,6 quilómetros do río Limia e 7,5 do emisario da lagoa; desde 1962 abríronse as canles de drenaxe interiores ^[8]^[9]. A primeira fase rematou en 1963 ^[2].

O resultado foi moi discutido. Segundo a BAGE, o regadío proxectado nunca se fixo, o poboado de colonización previsto non se construíu e as terras, de pouca calidade, acabaron vendidas a agricultores locais por unha mínima parte do custo ^[2]. A perda ecolóxica foi enorme: desapareceu como reprodutor o ánsar común, o último da península, e outras dez aves deixaron de criar en Galicia ^[4].

A lagoa hoxe

Da lagoa quedan restos: as charcas nadas das areeiras abertas en Sandiás desde 1972, o canal declarado parte da ZEPA A Limia e veigas como a de Gomareite, en Vilar de Barrio, que a Sociedade Galega de Historia Natural recupera desde 2014 ^[2]^[4]^[16]. En Sandiás, a Casa da Lagoa explica a súa historia ^[3]. Varias entidades reclaman que se cumpra o compromiso do Plan Estratéxico de Humidais 2030 de restaurar polo menos 500 ha ^[11]^[12]. Vexa A Lagoa de Antela hoxe.

Memoria e lendas

A desecación dividiu os veciños: uns lembran as parcelas e o traballo que trouxo; outros, as aves, as flores e os pastos perdidos ^[6]. Ramón Otero Pedrayo despediu a lagoa en 1958 cun artigo titulado «Se quiebra el mágico cristal» ^[8]. Os testemuños recóllense en Memoria e testemuños. A lagoa é tamén o escenario da lenda da cidade asolagada de Antioquía, que se conta na sección de lendas da Limia.

Páxinas desta sección

A lagoa orixinal: extensión, canles, charcas e vida arredor da auga.
A desecación da Lagoa de Antela: dos proxectos do século XIX ás obras do Instituto Nacional de Colonización.
Antela: por que fracasou a desecación: o Plan de 1956, os erros técnicos e as consecuencias, segundo xeógrafos de Oviedo.
A Lei de 1956 e o proxecto de desaugamento: trece artigos, tres fases, obras, decreto de delimitación e custos.
A Lagoa de Antela en cifras: superficies segundo cada autor, inundación estacional, auga e hábitats.
A Sección Antela da SGHN: o Humidal Antonio Villarino, a Veiga de Gomareite, a conícora e os nenúfares.
A normativa sobre a Lagoa de Antela: concesións, leis e decretos de 1868 a 2002.
Bibliografía sobre a Lagoa de Antela: obras de referencia sobre a lagoa e a súa desecación.
As sambesugas da Lagoa de Antela: a factoría, o comercio con Francia e o criadeiro perdido.
Memoria e testemuños: o que contan os veciños.
A Lagoa de Antela hoxe: areeiras, ZEPA, Casa da Lagoa e restauración.
Relacionadas: Natureza da Limia e Gastronomía e economía.

Preguntas frecuentes

Onde estaba a Lagoa de Antela?

No centro da chaira da Limia, en Ourense, sobre todo entre Xinzo de Limia, Sandiás, Vilar de Barrio, Sarreaus e Xunqueira de Ambía ^[3]. O mellor lugar para entender a súa extensión é o contorno das areeiras de Sandiás e a Casa da Lagoa.

Que tamaño tiña?

Uns 7 por 6 quilómetros nas cheas ^[2]. A superficie oficial fixada en 1962 foi de 3.244 hectáreas, aínda que outras fontes falan de 3.600 ou de 4.000 ^[4]^[5].

Cando se desecou?

A lei é do 27 de decembro de 1956, pero as obras comezaron en setembro de 1958 e a fase principal durou ata 1963 ^[2]^[9].

Por que se desecou?

Para gañar terra de cultivo e porque se consideraba un foco de enfermidades, aínda que nunca se demostrou que a lagoa causase o paludismo ou as febres da zona ^[2]^[3].

Pódese recuperar?

O Plan Estratéxico de Humidais 2030 prevé restaurar polo menos 500 hectáreas, e a SGHN demostrou en Gomareite que unha parte pode volver ser humidal compatible co gando ^[10]^[11].