Lagoa de Antela

A Sección Antela da SGHN: humidais, conícoras e nenúfares

Desde 2011 a Sección Antela da Sociedade Galega de Historia Natural restaura veigas e charcas na Limia: o Humidal Antonio Villarino en Vilaseca, a Veiga de Gomareite e as pozas de Sandiás, para conícoras, cardiños da lagoa e nenúfares.

Entidade: SGHN, Sección Antela
Parcela de Vilaseca: 12.780 m²
IBA A Limia: 326,48 km²
Aves obxectivo: conícora e outras especies de veiga

A Sección Antela da Sociedade Galega de Historia Natural (SGHN) naceu en 2011, na época do 40.º aniversario da Convención de Ramsar, para compatibilizar a recuperación de humidais e zonas marxinais da antiga Lagoa de Antela cunha agricultura e gandaría sostibles ^[1]^[2]. Esta páxina resume o que a propia entidade conta dos seus proxectos. O contexto da desecación está en A desecación da Lagoa de Antela e o estado actual do humidal en A Lagoa de Antela hoxe.

O Humidal Antonio Villarino (Vilaseca, Trasmiras)

O 25 de marzo de 2013 a SGHN gañou nunha poxa pública unha parcela de 12.780 m² no paraxe do Escudeiro, na concentración parcelaria de Trasmiras, lindeira coa ZEPA A Limia e dentro da súa zona periférica de protección. A compra formalizouse en xullo de 2013 cos fondos do libriño solidario A historia de Antela contada por unha cegoña e as doazóns de máis de 900 socios e simpatizantes, os «beónfeitores» ^[1]. Na campaña de recadación, cada conto vendido equivalía a 3 m² de parcela, cada participación en «Na procura do abellaruco» a 5 m² e cada euro doado a 1,7 m² ^[1].

O proxecto recupera a parcela como humidal temporal para favorecer cerca dunha decena de especies de flora e fauna raras ou ameazadas en Galicia, e en particular a conícora (Vanellus vanellus, avefría), en perigo de extinción como nidificante en Galicia ^[1]. Os traballos comezaron o 5 de outubro de 2013, Día das Aves, con desbroces e sega para que a herba volvese dominar a veiga, e continuaron nas xornadas de novembro de 2013 e marzo de 2014 ^[1]. Segundo a SGHN, a poboación reprodutora galega da conícora era de 20–30 parellas, preto do 80 % na Limia, e uns 5 casais criaban arredor da parcela ^[1]. Anos despois a entidade informa de que se asentou un grupo reprodutor da conícora e de que se expande o cardiño da lagoa (Eryngium viviparum) ^[3].

A Veiga de Gomareite

Ata mediados do século XX a chaira limiá albergaba un complexo húmido que nos invernos cubría preto de 8.000 hectáreas ^[2]. En 2014, o Día Mundial do Medio Ambiente, a SGHN asinou un acordo de custodia do territorio para deter o deterioro da Veiga de Gomareite e compatibilizar a súa recuperación co pastoreo tradicional. Entre 2014 e 2024 fíxose a retirada manual de verteduras: 5,2 m³ de vidro, 19,5 m³ de plásticos, 76 pneumáticos, 2 m³ de madeira, 119 m³ de residuos mesturados e 120 m³ de entullos ^[2]. Un proxecto privado de gandaría extensiva complementa o ambiental: no inverno e na primavera a veiga cóbrese parcialmente por unha lámina de pouca auga e cando baixa pastorea o gando vacún, como antes da desecación ^[2].

Outras actuacións da sección son as Pozas dos Arieiros e das Conícoras, nas areeiras de Sandiás e Vilar de Santos ^[2], e unha xornada de 2024 co IES Lagoa de Antela sobre as charcas como recurso educativo que rematou cunha visita ás obras de Gomareite ^[10].

Os nenúfares da Limia

A SGHN asinou un convenio coa asociación Gemosclera para conservar o nenúfar branco (Nymphaea alba) en Galicia, con traballo inicial na Limia e nas Gándaras de Budiño. O convenio sinala que a principal poboación galega está na canle de Antela, que a superficie ocupada diminuíu moito nos últimos 15 anos e que a especie non figura no Catálogo Galego de Especies Ameazadas ^[4]. Nas xornadas de 2023 e 2024 estudouse a evolución das poboacións, que as fontes describen en regresión por perda de hábitat, predación por fauna exótica e calidade da auga, e propúxose reforzar a poboación en predios en custodia das areeiras de Sandiás ^[5]. Unha xornada do 6 de xullo de 2024 localizou oito masas de nenúfar amarelo (Nuphar lutea) nun tramo de uns 7 km do río Limia, cinco máis que na primeira prospección, e revisou os plantóns de nenúfar branco nas Pozas das Conícoras e dos Arieiros ^[6].

O conto da cegoña

Para financiar o proxecto de Vilaseca a sección editou Un conto de verdade. A historia de Antela contada por unha cegoña, un conto solidario de 24 páxinas adaptado «aos humanos de 9 a 99 anos»: unha cegoña nai ensínalles aos seus tres polos, nun niño sobre un carballo centenario entre o arboredo de Rairiz de Veiga e as veigas de Ordes e Penelas, a historia dos devanceiros e da súa terra. Repasa a desecación de Antela, a deforestación das concentracións parcelarias, o encanamento dos ríos e as areeiras, e remata cunha frase de Delmar Blasco, secretario xeral da Convención de Ramsar entre 1994 e 2002 ^[11]. A sección difundiu versións en galego, castelán, catalán e francés ^[12].

O compromiso de restaurar 500 hectáreas

En 2020 a SGHN, G.N. Hábitat e ADEGA, con outros 19 colectivos e 31 científicos, enviaron ao Goberno de España a proposta «Antela, La Nava y La Janda: un trío de ases», que pedía restaurar parcialmente 1.028 hectáreas de dominio público da antiga lagoa (as delimitadas polo Decreto 2336/1962) ^[7]. O Plan Estratéxico de Humedales a 2030, publicado no BOE n.º 301 do 16 de decembro de 2022, recolle como meta restaurar parcialmente, antes de 2030, a lagoa de Antela e áreas da súa contorna na depresión da Limia, polo menos 500 ha ^[7]. As entidades denunciaban en 2024 que non se actuara aínda sobre ese compromiso ^[7].

SEO/BirdLife, coa colaboración do Concello de Sandiás, organizou no Centro de Interpretación da Lagoa unha xornada, «Redescubrir Antela: a memoria e o futuro do gran humidal galego», na que as entidades participantes concluíron que hai que restaurar a superficie orixinal na maior medida posible, de forma coordinada coas administracións e a veciñanza, e que o Plan Estratéxico establece os 500 ha como marco de referencia ^[8].

A Limia como zona importante para as aves

SEO/BirdLife inclúe A Limia no seu inventario de Áreas Importantes para as Aves (IBA ES008): 326,48 km² entre 610 e 905 m de altitude, na cabeceira do río Limia, cunha descrición que lembra a antiga lagoa «desecada a finais dos anos 50» e a paisaxe de veigas, sebes e carballeiras que quedou reducido a lugares puntuais. As especies que cumpren criterios son o alcaraván, a cegoña branca, o aguilucho cenizo e o sisón. A ficha cita como ameaza a intensificación agrícola e unha transformación en regadío que afecta o 39 % da IBA, e sinala o estado de conservación como «pobre» ^[9].