Lagoa de Antela

A Lagoa de Antela en cifras: superficie, auga e hábitats

As fontes dan superficies moi diferentes para a Lagoa de Antela, de 2.630 a 5.870 ha. Esta páxina reúne as estimacións, o ciclo de inundación estacional, o orixe da auga e os hábitats que describe a SGHN.

Chaira da Limia: uns 30.000 ha a 600–620 m
Estimacións da lagoa: de 2.630 a 5.870 ha
Inundación de inverno: 6.900–7.500 ha
Emisario: río de Antela, uns 7 km

A Lagoa de Antela non tiña uns lindeiros fixos: crecía no inverno e encollía no verán, e por iso os autores que a mediron dan cifras moi distintas. Esta páxina reúne as estimacións que recolle a Sociedade Galega de Historia Natural (SGHN) no seu estudo sobre o complexo húmido da Limia, baseado sobre todo en Villarino e outros (2002) e González e Villarino (2001) ^[1]^[2]. A descrición xeral da lagoa está en A lagoa orixinal.

A chaira da Limia

A chaira da Limia ocupa unhas 30.000 hectáreas a 600–620 m de altitude, na parte centro-sur da provincia de Ourense, entre os 42°01’37" e os 42°10’12" de latitude norte ^[1]. Está formada pola depresión morfotectónica semiendorreica da antiga lagoa e o seu marco montañoso, con forma aproximada de «V»: un brazo principal en dirección nordeste–sudoeste, polo que discorre o emisario de Antela, e un secundario en dirección leste–oeste, atravesado polo río Limia ^[1]. Administrativamente a SGHN enumera os concellos de Bande, Rairiz de Veiga, Vilar de Santos, Sandiás, Xunqueira de Ambía, Vilar de Barrio, Sarreaus, Trasmiras, Xinzo de Limia e Porqueira ^[1]. A lagoa ocupaba unha parte da chaira, na intersección de Sandiás, Xunqueira de Ambía, Vilar de Barrio, Sarreaus e Xinzo de Limia ^[1].

Canto medía? As estimacións

Os lindeiros eran imprecisos e cambiantes segundo a pluviometría anual, o que explica que as cifras varíen tanto segundo a fonte ^[1]:

Fonte	Estimación
Madoz (1847), a partir da carta de Fontán	1 legua de norte a sur e 1 ¼ de leste a oeste, con oito pés de profundidade no máis fondo. A SGHN calcula na carta de Fontán (1845) unha superficie de lagoa de 2.630 ha
Mugártegui Parga (1866), proxecto de Íscar e Mugártegui	5.870 ha, incluíndo as veigas asolagables de Vilar de Santos, Rairiz de Veiga e Porqueira
Risco (1928)	6 km de longo e 4 km de ancho, con 3 m de profundidade na época das chuvias e 1 m como máximo no estío
Conde Valvís (1938)	30.272.765,3 m²
Dantín (1942)	5.800 ha
Fernández (1967)	desecación de 4.000 ha asolagadas, pero 3.243,7 ha como solo «rescatado para o cultivo»
Taboada Chivite (1969)	unhas 8.000 ha de superficie estéril, con 0,25 a 2 m de profundidade
Rivas (1985)	4.000 ha, con 3 m de profundidade máxima e unhas 12.000 ha de zona intermedia
Villarino e outros (2002)	3.795 ha de superficie delimitada como lagoa na primeira edición (1942–43) do Mapa Nacional

O ciclo estacional

Villarino e outros (2002) calcularon a superficie inundada no inverno a partir do mapa topográfico de 1942–43, do «Plano General de la Laguna de Antela» (cita), levantado en 1958 polo enxeñeiro agrónomo responsable da desecación, do voo americano de agosto de 1955 e do catastro de 1957. O resultado foi unhas 6.900–7.500 ha inundadas, das que ^[3]:

3.420 ha corresponderían á lagoa propiamente dita;
1.500–2.000 ha ás veigas perimetrais de Antela (Sandiás, Xunqueira de Ambía, Vilar de Barrio e Sarreaus);
1.063 ha ás veigas sueste, nas chairas de inundación dos ríos Limia, Trasmiras e regato da Veiga (Sarreaus, Trasmiras e Xinzo de Limia);
246 ha ás veigas sur, nas dos ríos Limia, Nocelo e Faramontaos (Trasmiras e Xinzo de Limia);
896 ha ás veigas suroeste, nas do emisario de Antela e os ríos Limia, Fírbeda e Vidueiro (Rairiz de Veiga, Vilar de Santos, Sandiás, Xinzo de Limia e Porqueira).

Nos estiaxes «normais» a superficie mínima estimada era de 1.500–1.600 ha, unhas 1.340 ha na propia lagoa e 150–250 ha nas veigas ^[3]. Segundo o plano de 1958, a superficie por debaixo da cota 616,5 m era de 143 ha, a de 616,5–617,0 m de 1.064 ha, a de 617,0–617,5 m de 661 ha e a que superaba 617,5 m de 1.548 ha ^[3].

De onde viña a auga

A lagoa recibía a choiva e uns poucos regatos curtos e de pouco caudal das montañas circundantes, que desaparecían na estación seca; Madoz (1847) engade as «augas que nacen no seu fondo» e Dantín (1942) as «resurxencias de fondo, testemuña das súas fallas» ^[1]. Desaugaba por un emisario duns 7 km, o río de Antela, afluente do Limia ^[1]. Villarino e outros deducen que era unha masa de auga doce, pouco estratificada, de pH lixeiramente ácido e con poucos sales minerais; apóiano a presenza só ocasional de flamengo e avoceta, aves de augas salobres, e a abundancia do crustáceo Lepidurus apus ^[1].

Os outros humidais da Limia

Alén de Antela, Villarino e outros (2002) indican que na Limia había, ao longo das chairas aluviais do Limia e dos seus afluentes, importantes áreas que permanecían asolagadas gran parte do ano, case todas comunais, dedicadas a pasteiros para gando extensivo e cama do gando, cun contorno de terras agrícolas en mosaico con abondoso arboredo caducifolio en sebes, soutos e carballeiras ^[4].

Hábitats

Segundo González e Villarino (2001), na lagoa e arredor había ^[1]^[2]:

augas libres de pouca fondura (2–5 m), permanentes ou estacionais;
augas con vexetación flotante: cabazas (Nymphaea e Nuphar), espiga de auga (Potamogeton) e auganas (Ranunculus);
grandes masas de macrófitas emerxentes: xonzas (Carex, Cyperus), xuncos (Juncus), canas, o beón ou antela (Scirpus), que daba o nome á lagoa, Sparganium e espadana (Typha);
veigas asolagables con herbáceas ou mato ralo, pastoreadas fóra da época de cheas;
ribeiras con amieiros, bidueiros, freixos, chopos, salgueiros e ulmeiras, e ribeiras lamacentas e bancos de area.

A contorna era unha paisaxe agraria en mosaico: terras de cultivo e pasteiros con sebes arborizadas (pradairos, amieiros, bidueiros, castiñeiros, aveleiras, sanguiños, freixos, acibros, chopos, carballos, salgueiros e ulmeiras) e arboredos dispersos de carballeiras, soutos, touzas e teixos ^[1]^[2].

Ligazóns

Fontes

Sociedade Galega de Historia Natural, «Lagoa de Antela e complexo húmido de A Limia». https://sghn.org/lagoa-de-antela-e-complexo-humido-limia/
Sociedade Galega de Historia Natural, Sección Antela, «A Lagoa de Antela e o complexo húmido de A Limia». http://www.sghn.org/Seccion_Antela/Galego/Lagoa_de_Antela.html
Sociedade Galega de Historia Natural, Sección Antela, «Cambios estacionais do complexo húmido de A Limia» (versión en castelán). http://www.sghn.org:80/Seccion_Antela/Castelan/Cambios_estacionales.html
Sociedade Galega de Historia Natural, Sección Antela, «Los otros humedales de A Limia» (versión en castelán). http://www.sghn.org:80/Seccion_Antela/Castelan/Otros_humedales_limianos.html