As sambesugas da Lagoa de Antela

Entre as pezas esquecidas da historia da Lagoa de Antela están as sambesugas: os vermes sanguixugas que, no século XIX, médicos de toda Europa usaban para facer sangrías. A lagoa foi un dos criadeiros máis valorados de España, e a súa perda figura entre os prexuízos que os veciños atribuíron á desecación.

Por que se querían tantas sambesugas

O médico francés François Joseph Victor Broussais defendeu no século XIX que todas as enfermidades nacían no tracto gastrointestinal e que se curaban eliminando o sangue «prexudicado» con sangrías de sambesugas. A súa teoría triunfou tanto desde Francia que se disparou a demanda e se sobreexplotou o recurso en varios puntos da península, entre eles a Lagoa de Antela ^[1]. A «febre das sambesugas» tivo o seu máximo apoxeo en 1832 e Francia chegou a importar máis de 57 millóns de exemplares ^[1].

Un estudo da Universidade de Santiago de Compostela, en colaboración coa de Cádiz, publicado na revista Medical History con autoría de Damián Copena e María Gómez-Martín, analiza este comercio hispano-francés, desde a recollida e a regulación ata as relacións comerciais con Francia ata 1860 ^[1].

A factoría de Antela

Segundo ese traballo, na Lagoa de Antela instalouse unha factoría que deixaba «para os franceses tanto lucro como puidesen os atúns nas almadrabas de Conil». Os franceses pagaban as sambesugas a catro reais por libra (de trinta a corenta docenas), e no noroeste peninsular o lugar de referencia para a recolección estaba en Ourense. Copena resume que era unha actividade moi lucrativa para os franceses e non tanto para os galegos ^[1].

Regulación e prohibición

A sobreexplotación fixo que o Goberno, a partir da información da Subdelegación de Medicina, Cirurxía e Farmacia de Santiago de Compostela, considerase necesario controlar as poboacións. Estableceuse un parón de dous anos e unha tempada exclusiva de captura, con prohibición de recoller sambesugas en marzo, abril e maio, a época de reprodución. A medida rexeu finalmente só en Galicia, a zona máis afectada ^[1].

A fonte atribúe a Copena que en 1827 Galicia se converteu no primeiro territorio en prohibir a extracción, e o mesmo artigo sitúa en 1839 a prohibición de capturar o anélido, complementada con medidas para aumentar as poboacións ^[1]. Segundo o estudo, en Galicia as capturas non esgotaron o recurso, e a partir de 1850 a península deixou de ser provedora para pasar a importar sambesugas; desde 1860 a terapia foi substituída por outras de base científica ^[1].

O criadeiro perdido

A SGHN recolle, a partir do estudo de Eduardo Rico Boquete sobre os proxectos de desecación (2008), que o 26 de marzo de 1848 o veciño José Pinal presentou unha instancia ao Goberno político da provincia denunciando os prexuízos de desecar unha parte da lagoa, entre eles a destrución do «criadeiro das mellores sambesugas que a España posuía» ^[3]. Cando se multiplicaron os proxectos do século XIX, os veciños opoñíanse en parte porque perdían terras de pastoreo, pesca e sambesugas ^[2].

A falsa endemia de malaria

Para xustificar a desecación, a partir do século XVIII espallouse que Antela era un «charco de infeccións e grandes cheiros» e difundiuse a idea de que causaba malaria endémica, que a fonte califica de falsa ^[2]. O cóengo Bedoya, en 1831, pedía que a «triste auga» da lagoa non lle pechase á Limia o paso aos «campos da súa felicidade» ^[2]. A historia completa dos proxectos está en A desecación da Lagoa de Antela.

Gciencia lembra que, segundo a antropóloga Olalla López Costas, a malaria (as «febres terzás») foi común en Galicia ata o século XIX, ligada á auga estancada de pouca profundidade, e que algunhas teorías sitúan as febres palúdicas entre as razóns de desecar a Lagoa de Antela. Na súa Memoria sobre el desagüe de la laguna Antela ó de la Limia (1831), Bedoya pedía que deixasen de ser tan comúns as febres intermitentes que atribuía ao «nocivo charco» ^[4].

Ligazóns

• Lagoa de Antela
• A lagoa orixinal
• A desecación da Lagoa de Antela

Fontes

1. Gciencia, «As sambesugas, as ‘curandeiras’ do século XIX que se cultivaron na Lagoa de Antela» (sobre Copena e Gómez-Martín, Medical History). https://www.gciencia.com/medioambiental/sambesugas-curandeiras-seculo-xix-se-cultivaron-lagoa-antela/
2. Gciencia, «A falsa endemia de malaria e outros intentos para desecar a lagoa de Antela». https://www.gciencia.com/medioambiental/falsa-endemia-malaria-outros-intentos-desecar-lagoa-antela/
3. Sociedade Galega de Historia Natural, «Intentos de desougamento da Lagoa de Antela». https://sghn.org/intentos-desougamento-lagoa-antela/
4. Gciencia, «Cando a malaria era unha doenza común en Galicia». https://www.gciencia.com/retro/cando-a-malaria-era-unha-doenza-comun-en-galicia/