A Lei de 1956 e o proxecto de desaugamento de Antela

A Lei do 27 de decembro de 1956 encargou ao Instituto Nacional de Colonización a «conquista para a produción agrícola e gandeira» dos terreos da Lagoa de Antela, e o proxecto que a desenvolveu converteuse en poucos anos no desaugamento definitivo do humidal. Esta páxina detalla o que dicían a lei e o proxecto, as obras e as cifras, segundo o repaso que fixo a Sociedade Galega de Historia Natural (SGHN) ^[1]. A cronoloxía completa dos intentos anteriores está en A desecación da Lagoa de Antela.

Os antecedentes inmediatos

A lagoa sobreviviu á primeira metade do século XX malia a Lei do 24 de xullo de 1918, promulgada baixo Afonso XIII sendo Francisco Cambó ministro de Fomento. Esa lei prevía concesións, axudas, subvencións de ata o 50 % do orzamento e exencións de impostos para calquera corporación ou empresa domiciliada en España que promovese o desecamento de lagoas ou terreos pantanosos de máis de 100 hectáreas ^[1]. Houbo un proxecto de F. Conde-Valvís en 1937 e un intento frustrado da empresa «Agrícola de Antela, S.A.» ^[1]. A SGHN deduce que nin as facilidades oficiais bastaron para atraer a iniciativa privada, probablemente polas dúbidas sobre a rendibilidade tras a serie de fracasos do século XIX ^[1]. A mentalidade da época quedou recollida na Memoria do cóengo Juan Manuel Bedoya (1831), que chamaba á lagoa «inmundo, inútil e nocivo charco» ^[2].

A lei: trece artigos

A «Ley de 27 de diciembre de 1956 sobre saneamiento y colonización de la laguna de Antela, sita en la provincia de Orense» (cita) ten 13 artigos, 113 liñas e 1.528 palabras ^[1]. Segundo a análise da SGHN:

• subliña o interese agrícola e gandeiro do desaugamento e non menciona problemas de saúde humana;
• estima a superficie a desaugar en «unhas 4.000 ha», 750 máis das que despois se delimitaron, e inclúe Porqueira entre os concellos aos que pertence Antela;
• non fai referencia aos valores ambientais nin aos aproveitamentos tradicionais que se perderían;
• céntrase nos aspectos xurídicos e deixa os técnicos para a delimitación da superficie, o Plan Xeral de Colonización e o Plan Coordinado de Obras ^[1].

A secuencia prevista era: proposta de delimitación en dous meses (art. 2), un mes para reclamacións (art. 3), aprobación da delimitación (art. 4), redacción do Plan Xeral de Colonización (art. 8) e aprobación por decreto deste plan, que fixaría o prazo do Plan Coordinado de Obras (art. 9) ^[1].

O proxecto de Zapata Tejedor

En xuño de 1957 o Instituto Nacional de Colonización encargou o proxecto ao enxeñeiro de camiños Francisco Zapata Tejedor, que o entregou no prazo esixido de dous meses. Na memoria deixou escrito que, «pola premura de tempo e o limitado en recoñecementos do solo», a solución era «perfectible» ^[1].

Estudouse a posibilidade de desaugar Antela (a 620 m de altitude) transvasando a auga ao río Arnoia (a 600 m) por túneles, pero descartouse polo maior custo e porque se lle quitarían ao río Limia os aportes de 162 km² da súa cabeceira. Elixiuse un proxecto semellante ao que se tentaba desde o tempo do correxedor Toubes, 130 anos antes ^[1]. O proxecto tiña tres fases ^[1]:

1. Saneamento e desecación. Canalización do tramo inferior do río Limia (3,5 km, 34 m de largo na soleira), un emisario da lagoa ata o Limia (máis de 7 km, 17 m) e unha rede de canles principais de drenaxe na lagoa (11 km, entre 4 e 9 m de largo).
2. Transformación en regadío. Un encoro na cabeceira do Arnoia, en Riobó, 9 km de canle de transvase ata a chaira de Antela e 42 km de canles de rega.
3. Colonización das terras «rescatadas».

As obras (1958–1964)

Os traballos comezaron o 17 de setembro de 1958, sen estaren aínda delimitados os terreos nin aprobado o Plan Xeral de Colonización que a lei esixía ^[1]. Os tres meses previstos para delimitar a superficie converteronse en case seis anos: o Decreto 2336/1962, do 20 de setembro, aprobou a delimitación definitiva e fixou a superficie en 3.243,76 ha, das que 54,44 eran de propiedade particular, 2.161,33 de propiedade particular e comunais suxeitos a expropiación e 1.027,97 de dominio público. A SGHN observa que, ao admitir obras sen o Plan Xeral aprobado polo Consello de Ministros, o decreto recoñece implicitamente o incumprimento da lei ^[1]. En maio de 1962 comezou o desaugamento definitivo, aínda que o encanamento estaba «case rematado» en 1963 ^[1].

Orzamento e investimento

O orzamento previsto en 1959 sumaba 435.228.618 pesetas de entón. Non se chegaron a executar o encoro de Riobó, as canles principais de rega, as expropiacións nin os núcleos rurais, e a rede de acequias substituíuse por estacións de bombeo na canle-dren principal ^[1]. Da primeira fase só se recompilou o investimento final: 72.282.871 pesetas entre 1958 e 1964, con partidas de 12 millóns anuais fixadas por decretos de 1960 e 1961 ^[1]. A SGHN estima que, descontadas as obras non feitas, o investimento público equivalería hoxe, como mínimo, a uns 19.661 € por hectárea ^[1].

Despois do desaugamento

O Plan Xeral de Colonización da zona de interese nacional da Lagoa de Antela non se aprobou ata o Decreto 2144/1972, do 6 de xullo, case 16 anos despois da lei e 14 despois do inicio das obras. O decreto recoñece que ata entón se realizaran obras sen fixar o réxime económico aplicable e que dos traballos asignados só constaban como rematados a rectificación e encauzamento do río Limia e o canal-dren, ambos de Obras Públicas; ningún dos asignados a Agricultura estaba completamente executado ^[3]. Un artigo de La Vanguardia do 18 de setembro de 1968, dez anos e un día despois do inicio das obras, criticaba os desvíos orzamentarios do proxecto ^[3].

As obras de transformación agrícola, iniciadas polo Instituto Nacional de Colonización, continuounas o IRYDA, creado pola Lei 35/1971 ^[1]. En 1991 a Xunta de Galicia rematou o proceso adxudicando en propiedade as leiras aos agricultores concesionarios a 43.066 pesetas por hectárea, pagables en 15 anos ^[1]. A SGHN subliña tamén que a explotación agrícola de Antela sempre tivo limitacións: un período libre de xeadas de só 123 días (en media xea 133 días ao ano) e solos ácidos, moi areosos e pouco fértiles ^[2].

Un desaugamento romano?

A tradición, recollida por Rivas (1985), pon o primeiro desaugamento no primeiro terzo do século II, co emperador Adriano. A SGHN advirte de que as investigacións máis recentes non atoparon probas documentais, e plantexa dúas hipóteses para o suposto fracaso: o deterioro das drenaxes ou o esgotamento da fertilidade das terras desecadas ^[2].

Ligazóns

• Lagoa de Antela
• A desecación da Lagoa de Antela
• A lagoa orixinal
• A Lagoa de Antela hoxe

Fontes

1. Sociedade Galega de Historia Natural, «1956: comezo do fin de Antela». https://sghn.org/1956-comenzo-fin-antela/ (versión en inglés: https://sghn.org/1528-words-to-drain-antela/)
2. Sociedade Galega de Historia Natural, «Intentos de desougamento da Lagoa de Antela». https://sghn.org/intentos-desougamento-lagoa-antela/
3. Sociedade Galega de Historia Natural, Sección Antela, «O desaugamento de 1956» (páxina web antiga, século XX). http://www.sghn.org/Seccion_Antela/Galego/Seculo_XX.html