Lagoa de Antela

A lagoa orixinal: extensión, canles, charcas, fauna e flora da Lagoa de Antela

Como era a Lagoa de Antela antes de 1958: unha lámina de auga somera de 7 por 6 quilómetros, con canles e charcas, aves acuáticas, sanguesugas, xuncos e medio cento de aldeas arredor.

Medidas: uns 7 km de longo por 6 de ancho nas cheas
Altitude: 610–615 m
Profundidade: media de 0,6 m e pozas de ata 3 m
Superficie oficial (1962): 3.244 ha

A Lagoa de Antela non era un lago de bordos fixos, senón un humidal que respiraba coas estacións. Esta páxina describe como era antes de que as obras do Instituto Nacional de Colonización a secasen a partir de 1958 (a historia desas obras está en A desecación da Lagoa de Antela) e que vida se concentraba nas súas augas e arredor delas.

Un lago somero que medraba no inverno

Segundo o historiador Edelmiro Martínez Cerredelo, a lagoa tiña un perímetro duns trinta e cinco quilómetros, uns sete de longo por seis de ancho e unha superficie de auga de arredor de corenta e cinco quilómetros cadrados ^[1]. A chaira está a uns 610 metros de altitude e é tan plana que os técnicos só atoparon 84 centímetros de desnivel: 610,42 metros na zona de Vilar de Barrio e 609,58 na ponte do canal da N-525 ^[1]. A Galipedia dá unha profundidade media de 0,60 metros, con pozas de ata 3 ^[2].

As cifras de superficie varían segundo a fonte (de 3.244 a 4.000 hectáreas); o dossier de Greenpeace calcula unhas 3.500 ha nas cheas de inverno e 1.400 no estío, e unhas 7.700 ha e 1.650 se se suman as chairas de inundación dos ríos Antela, Limia, Fírbeda, Viduedo, Faramontaos, Nocelo, Trasmiras e Rego da Veiga, nun complexo húmido de arredor de 30.000 hectáreas na chaira da Limia ^[3]. Véxase a nota de discrepancia na páxina principal.

Unha depresión tectónica herdada do Terciario

A depresión da Limia naceu no Terciario polo xogo de bloques da codia: uns ascenderon e formaron serras como as de Queixa ou San Mamede; outros afundíronse e deron depresións tectónicas como as de Maceda, A Limia ou Monterrei ^[2]. Case todas as lagoas daquela época se colmataron co tempo; Antela foi a que se conservou ata o século XX ^[2].

Canles e charcas

No verán a lámina de auga dividíase en charcas e xunqueiras ^[1]^[2]. A canle principal era o emisario que levaba a auga cara a Ponte Liñares, onde o río Limia atravesaba unha pequena garganta bloqueada por unha masa de pedra que retiña as augas ^[5]. A Galipedia recolle a tradición de que os romanos, no primeiro terzo do século II e sendo emperador Adriano, abriron un emisario principal de arredor de 26 quilómetros de longo e 17 metros de ancho, desde Vilar de Barrio ata Ponte Liñares, e unha rede de pequenas canalizacións; a canle moderna seguiría o mesmo trazado ^[2]. Elixio Rivas e Conde-Valvís sitúan esa obra entre os anos 117 e 138 e relaciónana co alcume de «Palla Áurea» para a Limia ^[1].

Desde 1972 as areeiras abertas en Sandiás e Xinzo deron lugar a novas charcas na zona da antiga lagoa ^[2]; o seu papel actual está en A Lagoa de Antela hoxe.

A vida na auga

A lagoa era un lugar de paso e invernada de miles de aves acuáticas que a utilizaban durante todo o ano e, no inverno, de especies migratorias que fuxían do frío do norte de Europa ^[1]. O dossier de Greenpeace lembra que a desecación supuxo a extinción do ánsar común como reprodutor na península Ibérica e de outras dez aves como reprodutoras en Galicia ^[3]. Entre a vexetación palustre, o cóengo Juan Manuel Bedoya describía en 1831 xuncos, algas, espadanas e canaveiras nunhas augas verdosas e enlamadas ^[4]. O bión (ou beón), unha especie de xunco, é unha palabra aínda viva na Limia e deu nome ao «lago Beón» ^[1].

A vida arredor da lagoa

Arredor da auga viviron medio cento de aldeas e vilas que aproveitaban o bión para estrar as cortes e a lagoa para cazar patos, recoller ovos de aves e pescar peixes, sanguesugas e ras ^[1]. As sanguesugas foron un negocio nos séculos XVIII e XIX: a Galipedia di que eran unha fonte de ingresos para a Limia ^[2]. As veigas da lagoa servían de pasto en verán e outono para o gando ^[3].

Cidades asolagadas e mosquitos

A tradición oral enche a lagoa de relatos: a cidade de Antioquía, asolagada como castigo por idolatrar o galo, e os mosquitos, que serían o rei Artur e os seus soldados enmeigados naquela veiga ^[2]. Véxase Antioquía, a cidade asolagada. A arqueoloxía engade os poboados lacustres (palafitas) estudados por Conde-Valvís na década de 1950: tres poboados de 58, 56 e 36 habitacións, os «cortellos», entre Sandiás e Cortegada ^[2]. A web Via Auria recolle que os estudosos citaron tamén embarcacións con forma de tronco escavado, industria lítica pulida, canles de época romana, estelas e aras, restos que as escavadoras de finais dos anos cincuenta puideron arrasar ^[6].