Historia da Limia

A Idade Moderna na Limia: conventos, señoríos, feiras e guerras

Os séculos XVI a XVIII e a invasión francesa na Limia: o convento do Bon Xesús de Trandeiras, os señoríos de Monterrei e Lemos, a feira do 14, os Santana e a Inquisición, a batalla da ponte de Xinzo (1809) e as guerras carlistas.

Convento do Bon Xesús: obras desde febreiro de 1520
Feira do 14: documentada en 1131, 1576 e 1600
Batalla da ponte de Xinzo: 23 de febreiro de 1809
Tribunal da Inquisición de Galicia: Santiago, 1574

Entre o século XVI e a invasión francesa de 1809, a Limia viveu baixo señoríos nobiliarios, con feiras importantes en Xinzo, con conventos que ordenaron o territorio e con guerras que a atravesaron. Esta páxina é unha guía cronolóxica; cada apartado enlaza coa páxina que o desenvolve.

O convento do Bon Xesús de Trandeiras (1520–1835)

Segundo Edelmiro Martínez Cerredelo, a obra foi promovida polo eclesiástico Alonso de Piña, prior de Xunqueira de Ambía, e dirixida polo mestre portugués Bartolomé de Nosendo: as obras comezaron en febreiro de 1520 e en decembro de 1523 a igrexa foi entregada aos franciscanos. A lenda conta que a Virxe se lle apareceu a Xoán Folgoso nos penedos onde está a capela maior ^[1]. Un gran incendio en 1668 obrigou a reconstruír o convento; en 1797 abriu unha facultade de Filosofía que acolleu clérigos fuxidos da Revolución francesa, e despois de que as tropas francesas destruísen a igrexa e dun incendio en 1813, a desamortización (os franciscanos estiveron alí ata 1835) deixouno abandonado ^[2]. En 2025 a Xunta incoou a súa declaración como BIC. Véxase Convento do Bon Xesús da Limia.

Señoríos e preitos

O preito entre as casas de Monterrei e Lemos pola herdanza de Sancho de Ulloa rematou cunha sentenza do 16 de setembro de 1610 que deu a Torre da Pena aos Lemos e deixou Xinzo, Ganade, Viladerrei e a Terra de Todea para Monterrei (véxase Torre da Pena). En Rairiz de Veiga, segundo o concello, o conde de Monterrei tiña a xustiza ordinaria e as terras de seis parroquias e o de Moctezuma o resto, incluídas Congostro e Ordes ^[8]. En Vilar de Santos, o concello recorda que Vilar de Santos, Saa e as Casas da Veiga pertenceron á Orde de Santiago, que Parada era do marqués de Malpica e que en 1836 se creou o concello ao unir Vilar de Santos e Parada de Outeiro ^[7].

As feiras de Xinzo

A feira do 14 está documentada en 1131, 1576 e 1600; en 1576 xa había postos cubertos na actual Praza Maior. A segunda feira, a do 27, creouse baixo a alcaldía de Antonio Nieto Casado, elixido o 1 de abril de 1922 ^[11]. Véxase As feiras de Xinzo a través do tempo e Praza Maior, Ladeira e Toural.

A Inquisición e os Santana

O tribunal da Inquisición de Galicia estableceuse en Santiago en 1574; a casa dos Santana de Sandiás, con ramas en Potosí e na Limia, serviu o Santo Oficio nos séculos XVII e XVIII como símbolo de estatus e fidalguía ^[6]. Véxase Inquisición e casa de Santana de Sandiás.

Os primeiros proxectos para a Lagoa de Antela

En 1765, o abade de Covelas Pedro González de Ulloa presentou á Real Academia de Agricultura do Reino de Galicia o primeiro proxecto documentado para secar a Lagoa ^[10]. A historia completa está en A desecación da Lagoa de Antela.

1809: a ponte de Xinzo

O 23 de febreiro de 1809, labregos, abades e frades da Limia, mal armados, tentaron parar na ponte de Xinzo a vangarda francesa do mariscal Soult; foron derrotados e a vila foi saqueada ^[4]. Véxase A batalla da ponte de Xinzo. Tamén no Couto Mixto os documentos da arca das tres chaves desapareceron co paso das tropas de Soult (Couto Mixto).

Carlistas e Primeira República

A Limia viviu as tres guerras carlistas: a partida de Mateo Guillade saqueou Xinzo en setembro de 1837, houbo partidas en 1870–1873 e asaltos a recadadores ^[5]. Véxase Guerras carlistas na Limia.