O Alto do Furriolo, lugar de memoria da represión franquista

O Alto do Furriolo é un cumio de 858 metros de altitude, situado ao pé da estrada de Celanova a Xinzo de Limia (OU-531), no límite entre as parroquias de San Martiño de Berredo (A Bola) e A Lampaza (Rairiz de Veiga); a súa contorna é un monte aberto e redondeado con aldeas pequenas e pouca poboación ^[1]. O historiador Julio Prada sitúao na confluencia dos concellos de A Bola, Verea e Rairiz de Veiga ^[2]. Hoxe é un dos lugares de memoria máis coñecidos da represión franquista en Galicia.

Os paseos desde o convento de Celanova

Desde que o mosteiro de San Rosendo se habilitou, a finais de xullo de 1936, para acoller os numerosos presos, o Furriolo converteuse, segundo Prada, no lugar favorito das «sacas» que se realizaban na provincia, e a inmensa maioría dos mortos que aparecen alí proceden de presos do convento ^[2]. Non hai unha foxa única, senón unha área máis ou menos definida no antigo trazado da estrada ^[1]. O historiador Domingo Rodríguez Teijeiro, especialista na prisión de Celanova, sostén que é imposible saber o número de cadáveres: os rexistros civís non chegan a trinta vítimas escritas, mentres os testemuños orais falan de moitas máis e de foxas comúns ^[1][2].

O escritor Elixio Rodríguez, na súa autobiografía novelada Matádeo mañá, conta que cada día chegaban a Celanova entre dez e quince detidos pero a poboación presa se mantiña estable porque outros tantos eran «paseados» cada noite cunha orde de liberdade que os falanxistas convertían en pena de morte; el mesmo salvouse de ser paseado ao Furriolo porque un tenente de carabineiros, Adolfo Pousa, detivo o transporte con estas palabras: «A este matádelo mañá» ^[2].

Vítimas documentadas

A Galipedia cita, entre outras, as seguintes vítimas documentadas no Furriolo ^[1]:

• Eduardo Villot Canal e Celso Pérez Enríquez, asasinados o 18 de agosto de 1936 tras seren sacados do cárcere de Celanova, xunto con outras sete persoas sen identificar.
• Modesto López Teijeiro, membro do comité organizador do Ateneo de Ourense, detido en xullo de 1936 e executado o 27 de setembro de 1937 na gabia da estrada de Xinzo a Celanova, preto de Lampaza.
• O 15 de outubro de 1937 apareceu no monte unha muller asasinada que Edelmiro Martínez Cerredelo identifica como Delfina Lamas Clemente, das Pegas (Sandiás) ^[3]. Véxase Mulleres represaliadas da Limia.

Homenaxes

O 27 de agosto de 2006 realizouse no lugar un acto en lembranza das vítimas, con recital poético-musical e a inauguración dun mural do artista Xosé Vizoso, que representa os fusilamentos; o mural, considerado por algúns o «Gernika galego», foi restaurado en 2014 e en setembro de 2021 polo propio artista ^[1]. Desde entón repítense as homenaxes con maior ou menor frecuencia ^[1].

Ligazóns

• Historia da Limia
• A represión de 1936 na Limia
• Memoria histórica da Limia, 1931–1953
• Rairiz de Veiga

Fontes

1. «Alto do Furriolo», Galipedia (CC BY-SA 4.0). https://gl.wikipedia.org/wiki/Alto_do_Furriolo
2. Julio Prada, «Levárono o Furriolo e non se volveu saber del», Memoria de Celanova, 19-12-2020. https://memoriacelanova.fala.gal/2020/12/19/levarono-o-furriolo-e-non-se-volveu-saber-del/
3. Edelmiro Martínez Cerredelo, «Mulleres represaliadas da Limia. Delfina Lamas Clemente das Pegas (Sandiás)», Historia de Xinzo, 12-02-2020. https://historiadexinzo.wordpress.com/2020/02/12/mulleres-represaliadas-da-limia-delfina-lamas-clemente-das-pegas-sandias/