Mulleres represaliadas da Limia (1936–1950)

Segundo Edelmiro Martínez Cerredelo, as mulleres vinculadas á actividade política e, sobre todo, á guerrilla antifranquista son «as grandes esquecidas» da memoria histórica. Moitas mulleres da Limia comprometidas coa legalidade republicana foron detidas, torturadas e recluídas no cárcere de Xinzo, no habilitado na casa incautada á familia Dios Fernández en Sandiás ou na prisión provincial de Ourense; algunhas pasaron meses presas sen xuízo nin condena. En moitos casos foron ademais estigmatizadas socialmente, como bandoleiras ou, de forma inxusta, polos seus vínculos con fuxidos ^[2]. Esta páxina recolle só os casos que aparecen nominalmente en fontes publicadas.

As asasinadas

• Delfina Lamas Clemente, veciña das Pegas (Sandiás), nai de tres fillos: o 15 de outubro de 1937 apareceu no monte do Furriolo (Rairiz de Veiga) unha muller duns corenta e cinco anos, asasinada durante a noite do 13 ao 14 co chamado «tiro de Calvo Sotelo», inscrita como descoñecida. Cerredelo identifícaa, por indagacións e testemuñas da familia, como Delfina, detida despois de criticar a mobilización do seu fillo e levada ao cárcere de Xinzo. O autor recolle tamén outra versión oral con detalles diferentes, que non pode confirmar ^[1].
• María del Valle Lozano e Salud Torres Díaz, delegada da UGT, foron asasinadas o 29 de outubro de 1937 e os seus corpos apareceron na Lomba de Lamas, en Mosteiro de Ribeira (Xinzo de Limia). María era a nai do poeta Manuel Gómez del Valle e fora detida por pedir a conmutación da pena do seu fillo ^[3][4]. Véxase A represión de 1936 na Limia.

Mestras depuradas

A depuración do maxisterio abriu expediente a mestras da comarca por motivos como votar á Fronte Popular, non asistir aos oficios relixiosos ou ter parentes de esquerdas ^[2]:

• Flora Villar Pérez, mestra de Gudes, acusada de repartir candidaturas da Fronte Popular e de ter os pais presos; a comisión propuxo confirmala no cargo o 25 de xuño de 1938.
• María Fernández Salgado, mestra de Tosende (Baltar), sancionada con traslado en 1941, inhabilitación en 1942 e separación definitiva en 1943; as sancións déixanse sen efecto o 6 de novembro de 1950, con readmisión e traslado dentro da provincia. O instrutor puxo en dúbida os informes do párroco por existir inimizade previa.
• Consuelo Colmenero Álvarez, mestra de Sabucedo, acusada de votar á Fronte Popular e de ineficacia docente; confirmada no cargo o 9 de marzo de 1940, con expediente de xubilación forzosa.
• Elena Serrano Quintas, mestra de Rairiz de Veiga, suspendida de emprego e soldo durante tres meses e confirmada no cargo en 1943.

Procesadas por axudar fuxidos

• Elena Ferreiro Seguín, de Sandiás: causa militar 597/1942 por auxilio á rebelión, por convivir clandestinamente cun fuxido; o consello ordinario condenouna o 30 de decembro de 1943 a un ano de prisión menor como encubridora, e o Tribunal de Responsabilidades Políticas declarouna exenta o 25 de xaneiro de 1944 ^[2].
• Esperanza Casas Losada (Pidre), absolta, e Anxelina López Feijóo (A Gorgoloza), non condenada, foron acusadas de dar comida e aloxamento a guerrilleiros ^[2].
• Albina Rivero Rodríguez e Victoria Fernández Cerviño, veciñas de Paradela, foron detidas en 1939 e postas en liberdade o 3 de setembro; o auditor non apreciou responsabilidade criminal, pero propuxo sancións gobernativas ^[2].
• Carmen Fernández Seguín, de Sandiás, nai do guerrilleiro Perfecto Dios, foi detida o 16 de maio de 1950 en Chaherrero (Ávila), no momento da morte do seu fillo; en Ourense foi xulgada por pertencer a partidas armadas e condenada a trinta anos de prisión maior en outubro de 1950, pese a que o fiscal pedira a pena de morte ^[2][5].

Ligazóns

• Historia da Limia
• Memoria histórica da Limia, 1931–1953
• A guerrilla antifranquista na Limia
• Mulleres traballadoras e pioneiras de Xinzo

Fontes

1. Edelmiro Martínez Cerredelo, «Mulleres represaliadas da Limia. Delfina Lamas Clemente das Pegas (Sandiás)», Historia de Xinzo, 12-02-2020. https://historiadexinzo.wordpress.com/2020/02/12/mulleres-represaliadas-da-limia-delfina-lamas-clemente-das-pegas-sandias/
2. Edelmiro Martínez Cerredelo, «Memoria histórica doutras mulleres represaliadas da Limia (1936-1950)», Historia de Xinzo, 05-07-2021 (cita expedientes do Arquivo Militar e da Comisión Depuradora do Maxisterio). https://historiadexinzo.wordpress.com/2021/07/05/memoria-historica-doutras-mulleres-represaliadas-da-limia-1936-1950/
3. «Las mártires de Xinzo de Limia, asesinadas por los franquistas en 1937», Vía Lethes. https://vialethes.es/martires-xinzo-limia-1937
4. «María del Valle», Galipedia (CC BY-SA 4.0). https://gl.wikipedia.org/wiki/María_del_Valle
5. Edelmiro Martínez Cerredelo, «A morte do guerrilleiro Perfecto Dios en Chaherrero (Ávila) e nova fuga de Xoán Sorga», Historia de Xinzo, 17-07-2014. https://historiadexinzo.wordpress.com/2014/07/17/a-morte-do-guerrilleiro-perfecto-dios-en-chaherrero-avila-e-nova-fuga-de-xoan-sorga/