Lagoa de Antela

Memoria e testemuños da desecación da Lagoa de Antela

O que contan os veciños da Limia sobre a desecación da Lagoa de Antela: quen gañou parcelas e traballo, quen perdeu pasto, bión e aves, e como a despediron Otero Pedrayo e a memoria oral.

Opinións: divididas: beneficiarios das parcelas fronte a gandeiros e defensores da fauna
Fonte oral: proxecto lagoadeantela.es (2014)
Obreiros do INC: «os laguneros»

Para os veciños da Limia, a desecación da Lagoa de Antela non é só un capítulo de historia: é unha memoria dividida. En 2014, o proxecto divulgativo lagoadeantela.es recolleu testemuños de persoas de entre 79 e 95 anos de Baronzas, Lamas, Morgade e Xinzo, sen nomes completos na maior parte dos casos, e as súas opinións non coinciden ^[1]. Esta páxina resume o que din, con ese limiar: son voces dunha mostra pequena, non un estudo estatístico.

Quen defendeu a desecación

Un traballador do Instituto Nacional de Colonización, chegado a Xinzo en 1966, lembra que a súa tarefa era traballar as fincas coa colleitadora e sementar millo, porque a xente non tiña maquinaria; para acceder a unha finca había que presentar unha solicitude e pagar unha renda de 4.000 pesetas ao ano por unhas nove hectáreas, e que as fincas pasaban despois ao censo de propiedade ^[1]. Outros veciños consideran que a lagoa «era un charco de auga estancada» onde só había ras e aves e que a desecación deu parcelas, patacas, trigo e millo; unha cooperativista de Baronzas conta que ela e a súa familia pensaban emigrar a Suíza ou Alemaña e quedaron porque lles deron unha finca e puideron mercar un tractor ^[1]. Un home de 95 anos subliña que os raneros «levaban unha vida moi escrava», levantándose ás catro da mañá para coller ras e ovos ^[1].

Quen a botou de menos

Outras voces recordan o que se perdeu: o gando que pastaba na «lagoa vella» no verán, o bión que se cortaba para estrar as cortes, as árbores, as flores e as aves ^[1]. Un veciño de Morgade dixo que sempre se opuxo, pero que baixo a Ditadura non se podía falar; que cos raneros non se contaba e que para obter unha boa parcela convía ser rico ^[1]. Unha veciña de Xinzo de 82 anos resume: «foi unha perda moi grande, había moita fauna e moito tipo de flores, e agora o único que hai é patacas» ^[1]. O Concello de Vilar de Santos, pola súa parte, resume na súa historia que a desecación nos anos cincuenta e sesenta provocou un grave dano económico e social e máis emigración ^[5].

A saúde: foco de paludismo?

A Real Orde de 1956 xustificaba a obra con dúas razóns, ganar terra de labor e eliminar un foco de insalubridade ^[2]. Serafín González, no libro A memoria asolagada, recolle a opinión dun médico de Xinzo segundo a cal o paludismo e as febres tifoideas eran froito da realidade dura e do illamento da comarca, non da lagoa: un brote de 84 casos de febre tifoide nun pobo de 46 veciños viña da fonte do lugar ^[2].

Os laguneros e a vila

Segundo Martínez Cerredelo, a chegada dos obreiros do INC, coñecidos desde entón como os laguneros, e os investimentos dinamizaron a vila de Xinzo; moitos quedaron para sempre e fixeron familia ^[3]. A canalización do río no tramo urbano obrigou a derrubar a vella ponte do Toural ^[3].

Despedida de Otero Pedrayo

O 4 de outubro de 1958, Ramón Otero Pedrayo publicou en La Región o artigo «Se quiebra el mágico cristal», que Martínez Cerredelo reproduce en facsímile ^[3]. É a despedida máis coñecida da lagoa.

2018: sesenta anos despois

Para o 60.º aniversario do comezo das obras, a plataforma «Amig@s das Árbores da Limia» difundiu o comunicado «Antela, quen nola dera», no que denuncia o «maior atentado medioambiental» da península, recorda que Otero Pedrayo foi dos poucos que protestaron e pide aprender dos erros do pasado ^[6].

Balance a longo prazo

lagoadeantela.es resume as consecuencias: perdeuse un espazo de gran valor ecolóxico, a vexetación autóctona foi destruída ou queimada para gañar cultivos, implantouse unha agricultura intensiva centrada na pataca e o empobrecemento do solo obrigou a usar fertilizantes; o Estado non completou o regadío previsto e foron os propios labregos os que organizaron o seu sistema de rega ^[4]. Sobre o estado actual e a restauración, véxase A Lagoa de Antela hoxe.