Antioquía, a cidade asolagada baixo a Lagoa de Antela

A lenda de Antioquía é o gran mito da Limia: baixo as augas da antiga Lagoa de Antela dormiría unha cidade rica e soberbia que Deus castigou por negarlle a esmola a un pobre. É unha das lendas máis contadas da comarca e coñécese en moitas variantes, recollidas por Urbano Santana en 1931, pola tradición oral de Castelaus e Cardeita e polos estudosos da cidade asolagada ^[1][2][3].

O relato

Onde despois estivo a lagoa houbo noutro tempo unha cidade chamada Antioquía, a maior e máis rica de Galicia. Os seus veciños vivían na abundancia, asoballaban ás xentes das terras de arredor e non tiñan caridade con ninguén ^[1][3].

Deus decidiu castigala, pero Xesús quixo antes probar se había nela algún xusto. Baixou á cidade vestido de esmoleiro e foi de porta en porta pedindo unha esmola polo amor de Deus. Da primeira á última casa ninguén lle deu nada; nin sequera lle dixeron «Deus te axude» ^[1].

Cando xa marchaba triste, pasando unha carballeira, viu unha casiña pobre coa porta cerrada a medias. Dentro, unha velliña quentábase a carón dun lume que daba máis fume ca calor. Xesús pediulle esmola e ela mandouno pasar: sentouno ao lume, muxiu a cabra que tiña, deulle unha cunca de leite e un anaco de bica e deitouno na súa propia cama mentres ela durmía no chan ^[1][3][6].

Á alba, Xesús chamou pola vella para que vise o que fora de Antioquía. Onde estaba a cidade estendíase agora unha lagoa enorme, e ninguén se salvara agás ela ^[1]. Algunhas versións din que isto pasou na mañá de San Xoán, despois de cantar o galo, e que só a casa da vella quedou en seco ^[4].

Os sinais que quedan

A lenda non remata coa inundación. Na mañanciña de San Xoán, cando o primeiro raio de sol bate na auga, albíscase no fondo o campanario da igrexa; e na Noiteboa, ás doce en punto, óense cantar os galos da cidade afundida ^[1][6]. Elixio Rivas Quintas, segundo a Galipedia, engade que o que asoma o día de San Xoán é o galo que coroaba a torre, e que no inverno se oen as badaladas das campás mergulladas ^[3].

Variantes da Limia

• Cardeita (Sandiás). Urbano Santana, veciño de Sandiás, escribiu en 1931 na revista Nós a versión do lugar de Cardeita, o máis próximo á veiga. Alí a esmola dáa unha familia, que Deus manda saír da cidade sen volver a cabeza. Un deles mira atrás e convértese en pedra. Despois, cando a xente pasaba co gando por aquel sitio, os animais berraban diante da pedra, ata que a levaron para o convento de Trandeiras. Os vellos de Cardeita fixeron escavacións na veiga e contaban que atoparan «unha trabe, un pote vello, un pozo con escaleiras» ^[2]. Santana conta tamén que un tal tío Rató das Pegas trouxo de América uns libros de tesouros e que, guiados por eles, os veciños cavaron en busca de «haberes y encantos» ^[2].
• Dúas cidades. Rivas Quintas fala de dúas cidades, Antioquía e Antioca, e sitúaas na Poza do Bión ou no Pozo da Vaca, dentro da Antela ^[3].
• O rei fundador. A Galipedia recolle a tradición de que a fundou o rei Antíoco preto de Xinzo de Limia ^[3].
• O galo. Outra explicación di que o castigo foi pola idolatría dos veciños a un galo; así o recollen Castro Pérez e García Valdeiras nos cadernos Lethes (1999), segundo a investigación sobre as lendas da Limia de Rafael Adalid ^[5].
• Castelaus (Vilar de Santos). Unha veciña contoulle a Adalid que se oían as campás na noite de San Xoán e no inverno, e que apareceran trabes na auga ^[5].
• Bóveda (Vilar de Barrio). Nos «buratos dos mouros» de Bóveda entrou unha galiña con doce pitos; once saíron en lugares distintos, e un deles na cidade de Antioquía ^[8].
• O exército do rei Artur e Kornterriben. Cerredelo recolle que, segundo algunhas versións, os mosquitos da lagoa serían o exército encantado do rei Artur, que agarda a que o rei dos celtas esperte do seu sono; e unha versión que atribúe ao historiador B. Vicetto di que, nunha invasión dos galos no ano 900 a. C., o cabecilla Kornterriben chegou co seu exército ao outeiro do castelo de Sandiás, dende o que se dominaba a chaira onde estaba Antioquía; cando quixo tomala á mañá seguinte, a cidade desaparecera e no seu lugar había un amplo lago de augas azuis ^[9].
• Versión moderna. Un blog de 2023 conta, sen citar fontes, que un caudillo galo que ía conquistala pasou a noite na Torre de Sandiás e que ao amencer a cidade xa non estaba; dentro vivirían «magos en forma de peixes» ^[7].

Unha lenda de toda Galicia

A cidade castigada por falta de caridade é un tema común na tradición oral galega: hai historias semellantes en Valverde ou Lucerna, en Beira baixo a lagoa de Cospeito ou na lagoa de Carucedo, no Bierzo ^[3]. Na Limia, ademais, o mito serviu para explicar a propia lagoa, que chegou a ter uns sete quilómetros de longo e seis de ancho segundo Galicia Encantada ^[2], e mesmo o nome dunha pedra levada a Trandeiras. Para coñecer a lagoa real e a súa desecación, véxase Lagoa de Antela.

Ditos de San Xoán

A noite de San Xoán, na que se escoitan as campás da cidade afundida, ten tamén o seu refraneiro galego, que recolle o mesmo texto de Cerredelo: «Na noite de San Xoán non te deites ata a mañán», «No San Xoán as bruxas fuxirán», «Polo San Xoán, as nove co día darán» ou «Polo San Xoán sachas as patacas e recolle o pan». Ao saltar a fogueira dicíase: «Sálvame lume de San Xoán, que non me trabe cóbrega nin can, nin bichiño derriba da terra nin debaixo dela» ^[9].

Ler máis

• Lendas da Limia
• A aparición de Trandeiras e o exército do rei Artur
• As lendas da Torre de Sandiás, onde nace a lagoa por un martelo
• Lendas de Vilar de Barrio
• Concello de Sandiás · Parroquia de Sandiás

Fontes

1. «Outra lenda da lagoa de Antela», Galicia Encantada. https://galiciaencantada.com/lenda.asp?cat=4&id=1129
2. Urbano Santana, «Resume xeneral de folk-lore de Sandiás», Nós nº 89, 90 e 93 (1931); reproducido en «Antioquía (1)», Galicia Encantada (remitido por Xavier Feixoo), https://galiciaencantada.com/lenda.asp?cat=4&id=1015, e reeditado en A Torre do Castro nº 8 (Concello de Sandiás), http://issuu.com/torredocastro/docs/revistaatorredocastro82014
3. «Antioquía (lenda)», Galipedia (CC BY-SA 4.0), con bibliografía de E. Rivas Quintas, A Limia: Val da Antela e Val do Medo (Deputación de Ourense, 1985). https://gl.wikipedia.org/wiki/Antioqu%C3%ADa_(lenda)
4. «A Casa da Lagoa da Antela e a ruta das Areeiras de Sandiás», Fronteira esquecida Limia-Lima (bibliografía: X. L. Martínez Carneiro, Antela, a memoria asolagada, Xerais, 1997). https://fronteiraesquecida.eu/gl/fichas/a-casa-da-lagoa-da-antela-e-a-ruta-das-areeiras-de-sandias/
5. Rafael José Adalid Rodríguez, «Contos, lendas e mitos da auga na Limia e pequenas achegas», Revista Galicia Encantada nº 16 (2020), pp. 5–6 (cita a A. Balboa Salgado, Lethes 8, 2006, e X. Taboada Chivite, «Las leyendas de la laguna de Antela», Cuadernos de Estudios Gallegos XXIV, 1969). https://galiciaencantada.com/lenda.asp?cat=11&id=2886
6. «Lendas da Lagoa de Antela e da Limia», xinzodelimia.eu. Wayback (01-01-2008): https://web.archive.org/web/20080101084056/http://www.xinzodelimia.eu:80/lendas_da_lagoa.htm
7. Susi Suárez, «Areeiras da Limia», Descubre Cada Día, 25-04-2023. https://www.descubrecadadia.com/2023/04/areeiras-da-limia.html
8. «Miradoiro de Bóveda (área recreativa)», Fronteira esquecida Limia-Lima. https://fronteiraesquecida.eu/gl/fichas/miradoiro-de-boveda-area-recreativa/
9. «A NOITE DE SAN XOÁN, A LIMIA E A LAGOA DE ANTELA:». https://historiadexinzo.wordpress.com/2014/06/19/a-noite-de-san-xoan-a-limia-e-a-lagoa-de-antela/