Antón Tovar, o poeta da Pereira (Rairiz de Veiga)

Antón Tovar (Antonio Domingo José Tovar Bobillo) naceu na Pereira, no concello de Rairiz de Veiga, o 23 de outubro de 1921 e morreu en Ourense o 16 de xuño de 2004. Foi un poeta que escribiu en castelán e en galego, encadrado na chamada «promoción de enlace», cunha obra marcada polo pesimismo, o existencialismo, o intimismo, a preocupación social e a busca, sempre fracasada, de Deus ^[1]. Foi membro correspondente (1984) e de honra (1997) da Real Academia Galega ^[1].

Infancia e formación

Pasou parte da infancia en Celanova e despois a familia mudouse a Ourense, onde fixo o bacharelato e recibiu clases de Ramón Otero Pedrayo. Era curmán da nai de Tovar María del Carmen Fernández, muller de Vicente Risco, que lle emprestou libros de Ramón Cabanillas, Antonio Noriega Varela, Gonzalo López Abente e Rosalía de Castro ^[1].

En 1940 comezou Filosofía e Letras en Santiago de Compostela, carreira que deixou para entrar como novizo nos xesuítas de Salamanca, onde estivo pouco máis dun ano (1941-1942). En maio de 1941 morrera o seu pai ^[1].

Funcionario en Ourense

En 1942 gañou a oposición a contador do Estado e foi destinado a León e, un ano despois, a Ourense, onde traballou no Ministerio da Facenda. Alí tratou con Otero Pedrayo, Risco (a quen veneraba malia as diferenzas ideolóxicas), Florentino López Cuevillas, Xesús Ferro Couselo, Alberto Vilanova, Xosé Luís López Cid, Xaquín Lorenzo e Luís Trabazo ^[1].

Traballou para Facenda ata 1967, cando o expulsaron pola súa militancia clandestina no PCE-PCG. Entón entrou na libraría Tanco, o que lle deu acceso a libros prohibidos pola censura ^[1]. En 1968 coñeceu a Antonia Mirayo Pérez, «Tucha», con quen casou ese mesmo ano e que o acompañou ata o seu falecemento, o 16 de xullo de 2000. En febreiro de 1973 viaxou a México con Celso Emilio Ferreiro e Xosé Luís Méndez Ferrín, convidados polo goberno mexicano para a homenaxe a León Felipe ^[1].

A obra

Tovar empezou a publicar en castelán na década de 1950, co poemario Barro de nadie (1955). En 1962 editou en galego Arredores, ao que seguiron outros libros. Nas primeiras obras hai reivindicación do idioma, pero o que a atravesa toda é un existencialismo pesimista. Entre as súas influencias citaba Rosalía, Curros, Rubén Darío, Antonio Machado, Baudelaire, Francis Jammes, Blas de Otero, Teixeira de Pascoaes, Pessoa, Antero de Quental, Torga e, sobre todo, o propio Antón Tovar ^[1]. Era sobre todo poeta, pero publicou tamén relatos, diarios e ensaio; colaborou pouco na prensa e non daba recitais nin conferencias ^[1].

En galego publicou ^[1]:

• Poesía: Arredores (1962), Non (1967), Poesía galega completa (1974), Calados esconxuros (1980), Berros en voz baixa (1990), A nada destemida (1991), Cadáver adiado (2001), Poesía en galego I (1962-1975) e II (1980-2001) (PEN Clube de Galicia, 2005) e a Antoloxía poética de Antón Tovar (Xerais, 2023), edición de Delfín Caseiro con prólogo de Xesús Alonso Montero.
• Narrativa: A grande ilusión e outros contos (Galaxia, 1989).
• Diarios e ensaio: Diario sin datas (1987), Diario íntimo dun vello revoltado (2001) e o ensaio «Xoán XXIII e a Terra» (1966).

O libro de conversas con X. M. del Caño, Antonio Tovar: conversas cun vello revoltado (Galaxia, 2005), recolle a súa voz de maneira máis directa ^[1]. A web comarcal xinzodelimia.eu dedicáballe en 2010 unha páxina cos títulos que se editaran, entre eles Poesía en galego, A grande ilusión e outros contos, A nada destemida, Conversas cun vello revoltado, Diario íntimo dun vello revoltado e Vida de Sócrates ^[2].

Premios e recoñecementos

• Primeiro e terceiro premio nos Xogos Florais de Guimarães de 1960 polos poemas «O can» e «Responso saudoso pra D. Enrique o Navegante», e primeiro premio nos de 1972 por «Deume a risa» ^[1].
• Premio Amor Ruibal (1966) polo ensaio «Xoán XXIII e a Terra» ^[1].
• Premio da Crítica Galicia (1981) por Calados esconxuros, Losada Diéguez (1991) e Celanova, Casa dos Poetas (2003) ^[1].
• En 2002 o plenario da RAG propúxoo por unanimidade como representante dos poetas galegos ao Premio Reina Sofía de Poesía Iberoamericana ^[1].
• En 2006 a Consellería de Cultura publicou A rabela da pluma, un disco no que o cantautor valdeorrés Anxo Rei puxo música a poemas de Tovar ^[1][5].

Morreu en Ourense, tras unha longa enfermidade, na madrugada do 16 de xuño de 2004; as súas cinzas repousan no cemiterio de San Francisco ^[1].

A Limia e Antón Tovar

Desde 2005 o Concello de Rairiz de Veiga, o Museo da Limia, o Centro de Cultura Popular da Limia e o Liceo de Ourense convocaron o Premio de Poesía Antón Tovar ^[1]. O Museo da Limia (Vilar de Santos) leva a bandeira da súa memoria:

• En 2018 presentou, nunha doble cita, o compacto Casares, Valente, Tovar. Ourense, Xenebra, A Limia e o libro de del Caño, con alumnado do CEIP Carlos Cid Arregui de Rairiz de Veiga lendo fragmentos ^[5].
• En 2021, centenario do seu nacemento, abriu na Biblioteca da Limia unha exposición (13 de setembro ao 26 de outubro) con primeiras edicións, textos inéditos, manuscritos, documentos da súa vida, os orixinais das ilustracións de Arturo Baltar para o seu primeiro libro, El tren y las cosas, e caricaturas e retratos de autores limiaos ^[3]. O 16 de outubro celebrou no seu bar unha «conversa na taberna» sobre o poeta.
• En 2022 entregou na sede da Real Academia Galega un expediente con varios centos de sinaturas e documentos para pedir que se lle dedique o Día das Letras Galegas. En 2023 Galaxia e Xerais publicaron a antoloxía poética pensada para o público escolar ^[4].
• En 2024, vinte anos despois da súa morte, convocou o Certame Literario «Antón Tovar»: textos orixinais e inéditos en galego, en prosa (ata 400 palabras) ou en verso (ata 30 versos), que glosen algún aspecto da súa obra ou persoa ^[4]. En 2025 repetiu o xurado, presidido por Conchita Rúa, e en abril de 2025 o Padroado volveu insistir na solicitude á RAG ^[5].
• En xuño de 2025 foi un dos nomes propostos para o Día das Letras Galegas de 2026 ^[1].

Ligazóns

• Persoeiros da Limia
• Rairiz de Veiga, o seu concello natal
• Museo da Limia, en Vilar de Santos

Fontes

1. «Antón Tovar», Wikipedia en galego (CC BY-SA 4.0). https://gl.wikipedia.org/wiki/Antón_Tovar
2. «Antón Tovar Bobillo (1921-2004)», xinzodelimia.eu (captura de Wayback do 22/01/2010). https://web.archive.org/web/20100122011234/http://www.xinzodelimia.eu:80/anton_tovar.htm
3. «1921–2021. Exposición Centenario Antón Tovar», Museo da Limia, 13/09/2021. https://museodalimia.com/1921-2021-exposicion-centenario-anton-tovar/
4. «Certame literario Antón Tovar», Museo da Limia, 10/04/2024. https://museodalimia.com/certame-literario-anton-tovar/
5. «O Padroado do Museo da Limia insta á Real Academia Galega…», Museo da Limia, 23/04/2025; «Doble presentación dun libro e un compacto sobre Antón Tovar», Museo da Limia, 13/04/2018. https://museodalimia.com/o-padroado-do-museo-da-limia-insta-a-real-academia-galega-a-que-lle-dedique-o-dia-das-letra-galegas-2026-a-anton-tovar/
6. «O Museo da Limia celebrará o centenario do nacemento do poeta Antón Tovar». https://vialethes.es/museo-limia-homenaxeara-poeta-anton-tovar-centenario
7. «O Museo da Limia convoca o certame literario Antón Tovar». https://vialethes.es/museo-limia-certame-literario-anton-tovar
8. «O Día das Letras Galegas 2023 para Antón Tovar Bobillo, o poeta da Limia.». https://historiadexinzo.wordpress.com/2021/09/26/o-dia-das-letras-galegas-2023-para-anton-tovar-bobillo-o-poeta-da-limia/