Inés de Castro, a raíña que a tradición fai nacer na Limia

Inés de Castro naceu, segundo a ficha biográfica da Real Academia de la Historia, na Limia (Ourense) o 17 de decembro de 1320 (a data vai con interrogante) e morreu en Coímbra o 7 de xaneiro de 1355. Foi raíña de Portugal despois de morta ^[1].

Vida

Era filla natural de Pedro Fernández de Castro e da dama portuguesa Aldonza Soares de Valladares. A morte prematura da nai e o seu afastado parentesco coa familia real castelá levárona a Peñafiel (Valladolid), á corte do infante-poeta don Juan Manuel ^[1].

En 1341 viaxou á corte portuguesa como dama de compañía de Constanza Manuel, prometida do príncipe Pedro (1320-1367), de quen pouco despois se converteu en amante; a relación consolidouse coa morte de Constanza en 1345. A crecente influencia de Inés alarmou o rei Afonso IV, sobre todo porque detrás dela estaban os seus irmáns, cabezas do partido castelán dos Castro, o que podía implicar Portugal nas loitas dinásticas pola coroa de Castela ^[1].

Retirados a Coímbra, Pedro e Inés tiveron tres fillos, Beatriz, Xoán e Dionís (outro, Afonso, viviu só uns meses). Se a unión se regularizaba, eran candidatos firmes ao trono en detrimento do futuro Fernando I, fillo de Constanza. Por iso, co respaldo da corte, Afonso IV decretou a execución de Inés, que levaron a cabo tres cabaleiros da corte (Álvaro Gonçalves, Pero Coelho e Diogo Lopes Pacheco) o 7 de xaneiro de 1355 na Quinta das Lágrimas de Coímbra ^[1].

A vinganza de Pedro e a coroación póstuma

Morta Inés, o príncipe alzouse en armas contra o seu pai e encabezou durante dous anos unha guerra civil. Ao pouco de asinarse a paz, a morte de Afonso IV levouno ao trono en 1357. Pedro I executou os asasinos de Inés (agás Pacheco, que fuxiu á corte papal de Aviñón), proclamou o matrimonio que dicía ter contraído en segredo en 1354 e, cando as Cortes de Cantanhede o recoñeceron, coroou Inés como raíña de Portugal ^[1].

A lenda di que Pedro I mandou desenterrar o cadáver da súa esposa e obrigou a corte a render pleitesía. Probablemente é só a idealización do traslado dos seus restos ao mausoleo que lle fixo construír no mosteiro de Santa María de Alcobaça (1360), que o rei supervisou persoalmente, polo que a estatua xacente se ten polo retrato máis fiel da raíña ^[1].

Un tema da literatura e da arte

O relato aparece por primeira vez na Crónica de Afonso IV (século XIV). Inspiraron versos García de Resende (Trovas à morte de dona Inês de Castro, 1516) e Mota; Camões citouna en Os Lusíadas (1572) e António Ferreira escribiu a primeira obra dramática do teatro portugués, Tragédia de dona Inês de Castro (1558). Da literatura portuguesa pasou á castelá: Jerónimo Bermúdez (Nise lastimosa, 1577), Luis Vélez de Guevara (Reinar después de morir, 1625) e, no século XX, Alejandro Casona (Corona de amor y muerte, 1955). Lope de Vega escribiu un drama hoxe perdido. En Francia a levaron ao teatro Houdar de la Motte (1723), Victor Hugo (1822) e Henry de Montherlant (La reine morte, 1942); houbo óperas de Persiani (1835) e Thomas Pasatieri (1976), un cadro de Martínez Cubells (1887), a película hispano-lusa de 1944 e a coprodución galego-portuguesa Inés de Portugal (1997) ^[1].

A Limia e a Torre da Pena

A ficha da Academia da Historia sitúa o seu nacemento na Limia, e a Torre da Pena (Xinzo de Limia) aparece nas lendas locais como lugar onde naceu. O blog Historia de Xinzo ilustra a entrada coa foto do castelo da Pena, de Pepe Xoga ^[1]. Hai que distinguir: a data e o lugar concreto do nacemento non están documentados, e a vinculación coa torre pertence á tradición oral e á lenda.

Ligazóns

• Persoeiros da Limia
• A Pena, parroquia da Torre da Pena
• Historia da Limia

Fontes

1. María Pilar Queralt del Hierro, «Castro, Inés de», Diccionario Biográfico electrónico da Real Academia de la Historia, reproducido en Historia de Xinzo, 27/03/2023. https://historiadexinzo.wordpress.com/2023/03/27/ines-de-castro-a-limia-ourense-17-xii-1320-coimbra-portugal-7-0i-1355-raina-de-portugal/
2. «[Idade Media / lenda] Inés de Castro e o cárcere da Pena: a tradición di que Inés de Castro naceu na torre, pero non hai respaldo documental. A torre conservous». https://fronteiraesquecida.eu/en/fichas/watchtower-pena/.