Antela: o Plan de 1956 e por que a desecación foi un fracaso hidráulico

Un artigo de catro xeógrafos da Universidade de Oviedo describe a desecación da Lagoa de Antela como «un dos grandes fiascos na historia das obras hidráulicas españolas». É unha lectura crítica, que esta páxina resume atribuíndo cada xuízo aos seus autores, e complementa A desecación da Lagoa de Antela ^[1].

A lagoa antes das obras

A lagoa ocupaba unhas 3.600 hectáreas entre os concellos de Vilar de Barrio, Sarreaus, Xinzo de Limia, Vilar de Santos, Sandiás e Xunqueira de Ambía, no centro dunha depresión tectónica a uns 600 m de altitude rodeada polas serras de San Mamede, Queixa, Larouco e Pena. No inverno chegaba a ter 7 km de longo e 6 de ancho, e no verán dividíase en charcas e xunqueiras; a profundidade media era de 0,5 a 2 m, con pozas de ata 3 m. Alimentábana as choivas, as augas subterráneas e regatos intermitentes como os de Piñeira e Sandiás, e só unha pequena parte desaugaba ao Limia polo emisario de Antela, de 7 km, un estreitamento que explicaba o endorreísmo parcial. Os autores subliñan a variedade de ecosistemas: augas someras, xunqueiras e carrizais, bosque de ribeira con ameneiros e chopos, grandes veigas de pasto e arboredas de carballos e castiñeiros ^[1].

Os antecedentes

O primeiro intento é de 1827, por Real Orde; as obras empezaron, como mostran tramos do canal, pero abandonáronse. En 1868 deuse a concesión a unha empresa que tivo que desistir pola inestabilidade política e a oposición das poboacións veciñas, e en 1949 creouse a sociedade Agrícola de Antela S.A., que renunciou por conflitos internos e problemas coa concesión. A iniciativa privada era escasa porque dubidaba da viabilidade e non podía asumir o investimento. En 1956 o réxime decidiu que o Estado executase as obras e promulgou unha lei que as declaraba de «alto interese nacional». Os motivos invocados foron obter terras para asentar familias campesiñas, sobre todo as desaloxadas polos encoros hidroeléctricos de Lugo e Ourense, e eliminar un foco de insalubridade, aínda que, segundo os autores, non se probara cientificamente a súa relación coas enfermidades ^[1].

O Plan Coordinado

O plan previa tres fases: desecar, regar e parcelar para os colonos, aloxados nun poboado novo chamado Antela ^[1].

• Desecación (1958-1963): un canal de drenaxe con dous ramais, de 11 km, 4 a 9 m de ancho e 15 a 25 m³/s; o emisario canalizouse a 17 m de ancho (30 m³/s, 7,5 km) e o Limia, 5 km con 34 m de ancho (60 m³/s), con rectificación dos meandros. Fixéronse pontes novas.
• Regadío (nunca executado): unha presa de 78 m no Arnoia, preto de Riobó (44 hm³, 175 ha anegadas), un acueduto de 9 km con 1,8 km de túnel á altura de Vilar de Barrio e dous canais perimetrais, o de Xinzo (4.500 ha, pola marxe esquerda) e o de Sandiás (outras 4.500 ha), para regar unhas 9.000 ha. Só se trazou o camiño de servizo da presa. Un grupo de propietarios da Comunidade de Regantes da Zona de Antela instalou estacións de bombeo para regar unhas 600 ha por aspersión.
• Colonización: os terreos parcelados non se entregaron a colonos foráneos nin se fundou o poboado; as parcelas vendéronse a prezos baixos a campesiños locais, e os ingresos, segundo algunhas fontes, foron o 3 % do custo ^[1].

Por que fracasou

Os autores sinalan, entre outras, estas causas ^[1]:

• Estudos previos apresurados, sen rigor sobre o chan e o clima. O clima limián é continental, a máis de 600 m, con inverno longo e período libre de xeadas de maio a outubro.
• Un chan moi areoso: sen arxila, o leito da lagoa lixivia os nutrientes e non retén a auga. O canal excavouse a demasiada profundidade, e a capa freática pasou en verán a 1,5-2,5 m, fóra do alcance da maior parte das raíces, e, paradoxalmente, os canais estreitos non desaugaban os terreos no inverno, polo que seguiron inundándose.
• Erosión e entullamento: o canal moi recto, fondo e estreito deu á auga un gran poder erosivo, que encaixou o leito e socavou as beiras do emisario e do Limia; houbo dragados, ensanchamento do emisario e un chanzo no Limia, e as cheas pasaron de graduais a repentinas.
• Sobrecustos que esgotaron o diñeiro para as fases seguintes.

Consecuencias ambientais e agrarias

A desaparición da lagoa supuxo, segundo os autores, a extinción de 11 especies de aves reprodutoras en Galicia e a perda da última poboación reprodutora de ánsar común (Anser anser) en España (outras páxinas desta web falan de dez especies; a cifra depende da fonte). Tamén se destruíron os bosques de ribeira e moitos sebes, e o policultivo de subsistencia deu paso a un monocultivo de pataca para o mercado, que depende dos prezos, esixe moitos fertilizantes e deixou en abandono as cortiñas, soutos, prados e monte. Os autores sosteñen que o beneficio social foi escaso e que só favoreceu a algúns grupos ligados á pataca ^[1].

Máis tarde, o «Proxecto de Mellora e Modernización do Regadío» do Ministerio de Agricultura (2005-2006) optimizou o bombeo existente. En 2002 a Xunta redactou un proxecto para transformar en regadío 2.000 ha de sequeiro extraendo auga do acuífero da lagoa, ao que se opuxo a Sociedade Galega de Historia Natural por riscos de subsidencia, perxuízos ao caudal dos ríos e afeccións á ZEPA «A Limia» e ao LIC «Veiga de Ponteliñares»; os traballos de tubaxe e sondaxes de captación a uns 70 m comezaron en 2003 ^[1]. Véxase A Lagoa de Antela hoxe e Auga, nitratos e regadío.

Ligazóns

• Lagoa de Antela
• A desecación da Lagoa de Antela
• A Lagoa de Antela hoxe
• Memoria e testemuños

Fontes

1. Fernández Soto, Manuel; Fernández García, Aladino; Fernández Cuesta, Gaspar; Fernández Prieto, José Ramón: «La desecación de la laguna de Antela», BAGE. Boletín de la Asociación de Geógrafos Españoles, n.º 57, 2011, pp. 295-312. https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=3814326