Patrimonio da Limia: torres, conventos, muíños e aldeas etnográficas

O Pazo do Telleiro, en Couso de Limia (Sandiás)

Historia do Pazo do Telleiro, en Couso de Limia (Sandiás): fundado no século XVII polos Añel, pasou aos Cea, acolleu a Paiva Couceiro, foi almacén tras a desecación da Lagoa de Antela e hoxe pertence a unha familia veciña.

Concello: Sandiás (Couso de Limia)
Parte máis antiga: século XVII
Planta: en «U», con patio interior
Primeiros donos: Tomé Añel e Catalina Rodríguez
Último dono da liñaxe Cea: Eduardo de Cea Naharro, barón de Casa Goda

O Pazo do Telleiro érguese en Couso de Limia, no concello de Sandiás, preto da zona onde estivo a Lagoa de Antela e hoxe rodeado de campos de cultivo. Tamén foi chamado «As Casas do Telleiro» ou «Fortaleza do Telleyro». A información desta páxina procede sobre todo dun traballo de Beatriz Gutiérrez Caneda publicado en Historia de Xinzo en 2016, que incorpora a memoria da familia propietaria; o que segue refírese ao estado do pazo naquela data ^[1].

Orixe e linaxes

A parte máis antiga é do século XVII e foi mandada construír por Tomé Añel, natural de Vilariño de Couso, e Catalina Rodríguez, de Sandiás. O pazo permaneceu moito tempo na liñaxe dos Añel; co matrimonio de Xoana Añel y Arce con José de Cea y Avalle pasou á familia Cea. Eduardo de Cea y Naharro, barón de Casa Goda, foi o último dono desta liñaxe, e logo a propiedade pasou a unha familia veciña, os Cabrera ^[1].

O edificio

É unha construción de granito, sobria e imponente, de planta en «U» que deixa un patio interior ao que se accedía por un corredor aberto. Sufriu ampliacións e reformas entre os séculos XVIII e XX. No lateral conserva o «mazadoiro», un banco que servía para subir ás cabalarías e máis tarde para mazar o liño. Na fachada principal luce un brasón do século XVIII, coroado por unha coroa de marqués, cun escudo dividido en seis campos: as armas da Inquisición (un antepasado da familia Avalle foi familiar do Santo Oficio), dos Suárez de Deza, dos Salgado, dos Ibáñez Mondragón, dos Romay e dos Falcón, con tres flores de lis de Avalle na parte baixa; está orlado de motivos vexetais e volutas barrocas. No lateral dereito hai outro escudo menor da familia Pereira ^[1].

Foi tamén unha propiedade con terras, fonte que alimentaba os tres lavadoiros da parte baixa da finca, capela e pombal. A capela, dedicada ao Neno Xesús de Praga e que gardaba unha imaxe de chumbo, derrubouse na década de 1950 con fins agrícolas; o pombal e a fonte seguen en pé ^[1].

Un século de cambios

Os Cea usaban o pazo como residencia de recreo: Eduardo de Cea vivía en Madrid e a facenda cuidábana administradores e servizo. Segundo a tradición local, este político conservador agochou no Telleiro ao militar monárquico portugués Paiva Couceiro, exiliado durante a Primeira República portuguesa; véxase Os monárquicos portugueses na Limia ^[1]. A finais do século XIX, o pazo e algunhas terras foron expropiados para a desecación da Lagoa de Antela e usouse como almacén de colleitas ^[1]. A comezos do século XX a metade pasou á familia Cabrera e a outra metade a outro veciño, que emigraría a Arxentina; durante a Guerra Civil, o propietario da primeira metade foi mobilizado e estivo dous anos lonxe da casa ^[1].

Lendas e misterios

O soto e as antigas cabalerizas están ligados a dúas versións orais: que alí se agocharon durante a guerra persoas que fuxían ao monte e quedaron enterradas bombas baixo as lousas, ou que as armas pertencen aos compañeiros de Paiva Couceiro. O que si se observa é que as lousas están descolocadas. Cóntase tamén que unha noite do século XX apareceron tiradas todas as ferramentas da bodega coa porta pechada con chave, e atribuíuse ao demo; e que polo corredor de madeira se escoitaban pasos ^[1]. Son testemuños orais, non feitos documentados.

Estado actual

Ao redactarse o traballo de 2016, o pazo estaba habitable pero sen uso, unha metade en mans de herdeiras da familia Cabrera e outra metade habitada polos seus donos; abrilo ao público esixiría unha reforma. Convén comprobar o seu estado actual antes de visitalo, porque é propiedade privada ^[1].