Historia da Limia

A emigración dos limiaos: da diáspora dos anos cincuenta aos itinerarios persoais

Como emigraron os limiaos: destinos e fases (América desde 1920, Venezuela, Brasil, Euskadi e Cataluña nos cincuenta, Europa desde os sesenta), a captación infantil polas ordes relixiosas e dous itinerarios documentados.

Primeira onda documentada: América (Nova York, Cuba), anos vinte
Anos cincuenta: Venezuela, Brasil, Vigo, País Vasco e Cataluña
Desde os sesenta: Alemaña, Holanda, Suíza e Francia
Caso documentado: José Ramón Pérez Cid (Piñeira Seca, 1901 – Xinzo, 1961)

A emigración galega a América entre finais do século XIX e mediados do XX foi un dos grandes fenómenos sociais do país, impulsada pola pobreza, a crise económica posterior á Primeira Guerra Mundial e a falta de oportunidades. Na Limia, unha terra de agricultura de subsistencia, houbo tamén ondas sucesivas de saída, que o investigador Edelmiro Martínez Cerredelo documenta a través de casos concretos nos seus traballos para Historia de Xinzo ^[1]^[2]. Esta páxina resume as fases que se coñecen e dous itinerarios, pensados como exemplos.

Fases e destinos

Anos vinte e trinta: América. Os destinos habituais eran Nova York, Cuba, Arxentina, Uruguai e Brasil. Os emigrantes eran na súa maioría campesiños e traballadores non cualificados que enviaban remesas á familia ^[1].
Anos cincuenta: a diáspora local. Segundo o testemuño de Cerredelo, que era un neno daquela, marcharon de Xinzo familias enteiras con destino a Venezuela, Brasil, Vigo, o País Vasco e Cataluña, nunha vila de racionamento e necesidade: faltaban oportunidades para estudar e traballar ^[2].
Desde os anos sesenta: Europa. Os limiaos comezan a emigrar a Alemaña, Holanda, Suíza e Francia ^[2].

As ordes relixiosas e a infancia

Nos anos cincuenta varias ordes de frades e monxas percorrían vilas e aldeas buscando nenos e nenas para levalos aos seus conventos, e moitas familias viron nelas a posibilidade dunha educación e un futuro mellor. Non todos os captados quedaron definitivamente na vida relixiosa; algúns, ao rematar a formación, cambiaron de camiño. É o caso dun veciño de Xinzo nado en 1941 que ingresou moi neno nos frades e, con 20 anos, na Armada: embarcou en tres navíos, enfermou de tuberculose, pasou case tres anos nun hospital de mariña e fixo despois a carreira na Escola de Transmisións e Electricidade da Armada, en Vigo, ata pasar á reserva en 1996; asistiu, no cruceiro Canarias, á voda dos príncipes Juan Carlos e Sofía en Grecia en maio de 1962. Faleceu en Vigo en 2021 e os seus descendentes manteñen o interese pola terra da familia ^[2].

Un itinerario documentado: Pérez Cid

José Ramón Pérez Cid (Piñeira Seca, 1901 – Xinzo, 1961) deixou documentos que permiten reconstruír os seus 15 anos de emigración ^[1]:

4 de decembro de 1920. Con 18 anos, merca en Vigo un billete de emigrante, de 600,10 pesetas, para viaxar a Nova York no vapor Henry R. Mallory; o embarque autorizouno o seu pai.
27 de agosto de 1927. Un salvoconduto do vicecónsul de España en Brownsville (Texas) indica que volve «por las autoridades de E.U.A.»; desembarca no Havre o 18 de setembro e cruza a fronteira por Irún o 19.
Outubro de 1927 – 1935. Cuba. Figura como cantineiro do vapor Eusebio Coterillo da Empresa Naviera de Cuba; en 1932 inscríbese no Rexistro de Estranxeiros da Habana e obtén o carné de mar; en 1934 aparece como asociado a un sindicato de elaboradores de madeira e solicita a cidadanía cubana.
Maio de 1935. O consulado da Habana expide o seu pasaporte e o visado indica a viaxe no vapor Cristóbal Colón. Regresa a Xinzo con 33 anos e 15 de emigrante.

De volta, abriu unha tenda mixta de ultramarinos e taberna na rúa Progreso, nun local que compartía edificio coa oficina de correos; na parte traseira tiña cuadras onde os labregos deixaban as cabalarías mentres estaban na vila. O negocio acabou nas mans dunha sobriña, que se trasladou ao baixo do antigo edificio da Sindical, na rúa Lepanto, cando un promotor mercou a casa para construír un edificio novo e abrir rúas. Durante a ditadura foi concelleiro e primeiro tenente de alcalde durante máis de doce anos, o que documenta o proceso de nomeamentos «a dedo» dos gobernadores civís; en 1954, como vogal nato da Xunta da Biblioteca Municipal, participou na creación da biblioteca do concello. Morreu o 1 de marzo de 1961, con 60 anos ^[1].

Que ensinan estes casos

Os dous itinerarios amosan que a emigración non foi sempre definitiva: algúns volvían e facían negocios no pobo; outros, como a segunda xeración da diáspora, mantiñan o vínculo a través dos descendentes. As redes sociais axudaron nos últimos anos a que descendentes en América e noutras partes de España recuperasen o contacto coa Limia ^[2]. Véxase tamén Xinzo: persoas e negocios no século XX.