Da República ao golpe: Xinzo e a Limia entre 1931 e 1936

Esta páxina resume, con apoio nos textos de Edelmiro Martínez Cerredelo (libro A Limia: 1931–1953. Historia e memoria e entradas do seu blog Historia de Xinzo), os cinco anos que van da proclamación da República ao golpe militar en Xinzo de Limia. É unha crónica baseada en arquivos municipais, militares e provinciais, que o autor cita; as valoracións son as súas e están atribuídas como tales.

14 de abril de 1931: a República en día de feira

Despois das eleccións municipais do 12 de abril de 1931, a República foi proclamada en distintos puntos de España o día 14. Segundo unha testemuña recollida por Cerredelo, en Xinzo proclamouse desde o balcón dun primeiro piso ocupado por Porfirio Rodríguez, secretario do xulgado de primeira instancia do partido, con republicanos locais e outros chegados de Ourense; era día de feira e izouse a bandeira republicana ante unha manifestación espontánea ^[1].

O concello, porén, non cambiou de maos de inmediato: os 17 concelleiros elixidos o 12 de abril eran monárquicos conservadores, na maioría da Unión Monárquica Nacional, e constituíron corporación o 18 de abril cunha declaración de colaboración co novo réxime ^[1]. O 21 de abril o delegado do gobernador civil anulou as eleccións en Xinzo por protestas de coacción e nomeou unha comisión xestora ^[1].

1936: Fronte Popular, alcaldías e primeiro de maio

Tras as eleccións de febreiro de 1936, o Goberno nomeou novas comisións xestoras: segundo a Galipedia, Augusto Peláez Quelle, vicepresidente de Unión Republicana, presidiu a de Xinzo en marzo de 1936 ^[5]. Segundo Cerredelo, en xuño de 1936 o alcalde era Hixinio Rodríguez Mármol ^[4].

O 1.º de maio de 1936 celebrouse en Xinzo a Festa do Traballo cunha manifestación de obreiros e republicanos desde a entrada do pobo ata o Campo da Seara (hoxe Colexio Rosalía de Castro); falaron representantes do PSOE, do Partido Galeguista e da UGT, e a Sociedade Agraria de Sandiás organizou un mitin co veterinario Benigno Álvarez, xefe do Partido Comunista de Ourense ^[2]. O 3 de maio, dous concelleiros socialistas denunciaron no pleno un incidente de burla desde un balcón ao paso da bandeira republicana ^[2].

A conspiración

Segundo Cerredelo, a conspiración contra a República chegou á Limia: nos primeiros días de xullo detivéronse falanxistas e incautáronse algunhas armas, e o 13 de xullo o gobernador civil ordenou rexistrar a farmacia do xefe local da Falanxe e detelo; foi liberado o día 19 polos sublevados ^[3][4]. O autor documenta, a través dos expedientes de depuración e de responsabilidades políticas, que varios médicos, mestres e sacerdotes da comarca se comprometeran a apoiar o alzamento e a pasar armas pola fronteira portuguesa ^[3].

O 17 de xullo, na obra do ferrocarril en Reza–Rioboo, preto de Vilar de Barrio, un desprendemento matou catro traballadores; o enterro, o día de Santa Mariña, converteuse nunha demostración republicana con bandeiras e sindicatos ^[3].

17–20 de xullo de 1936

O golpe comezou en Melilla o 17 de xullo e a proclama radiada o 18 asinábaa Franco ^[4]. En Xinzo, dirixentes da Fronte Popular viaxaron a Ourense para pedir armas na Casa do Pobo sen obtelas ^[4]. A noite do 19, un grupo de falanxistas percorreu a vila con disparos ao aire para presionar o tenente de carabineiros, Aquilino López, a que saíse á rúa; o 20, declarado o estado de guerra en Ourense, falanxistas e requetés concentráronse no concello de Xinzo, sede da comandancia militar, e organizáronse milicias que controlaron a comarca ^[4]. Cerredelo describe como a Falanxe pasou en poucos días de ser un pequeno grupo a reunir unhas cincuenta persoas ^[4]. As consecuencias deste control, a represión de agosto de 1936, están en A represión de 1936 na Limia.

Preguntas frecuentes

Ligazóns

• Memoria histórica da Limia, 1931–1953
• A represión de 1936 na Limia
• Historia da Limia
• Xinzo de Limia

Fontes

1. Edelmiro Martínez Cerredelo, «Proclamación da II República en Xinzo de Limia (1931)», Historia de Xinzo, 14-04-2014. https://historiadexinzo.wordpress.com/2014/04/14/proclamacion-da-ii-republica-en-xinzo-de-limia-1931/
2. Edelmiro Martínez Cerredelo, «Manifestacións do 1º de maio de 1936 en Xinzo de Limia», Historia de Xinzo, 01-05-2020. https://historiadexinzo.wordpress.com/2020/05/01/manifestacions-do-1o-de-maio-de-1936-en-xinzo-de-limia/
3. Edelmiro Martínez Cerredelo, «A Limia: Preparando o golpe de estado militar de 1936», Historia de Xinzo, 04-07-2018. https://historiadexinzo.wordpress.com/2018/07/04/a-limiapreparando-o-golpe-de-estado-militar-de-1936/
4. Edelmiro Martínez Cerredelo, «18 de Xullo de 1936. O golpe de estado militar en Xinzo», Historia de Xinzo, 01-09-2014. https://historiadexinzo.wordpress.com/2014/09/01/18-de-xullo-de-1936-o-golpe-de-estado-militar-en-xinzo/
5. «Augusto Peláez», Galipedia (CC BY-SA 4.0). https://gl.wikipedia.org/wiki/Augusto_Peláez