As Cen Doncelas e as lendas da Saínza

O tributo das Cen Doncelas é a lenda que máis veces se lle atribúe ao combate de mouros e cristiáns da Saínza. Non é a única: tamén se fala da Reconquista, dun milagre da Virxe e do rescate de cativos. Esta páxina reúne esas explicacións. Complementa a presentación da romaría, a descrición do combate de mouros e cristiáns e a páxina de Nosa Señora da Mercé.

O tributo das Cen Doncelas

É unha lenda moi antiga e espallada por toda a Península. Na súa versión máis coñecida, os reis cristiáns que sucederon a Afonso I (Aurelio, Silo e Mauregato) pagábanlles aos gobernantes de Córdoba un tributo de cen doncelas: cincuenta nobres e cincuenta plebeas ^[3]. A suposta vitoria de Clavijo, unha batalla que os historiadores consideran ficticia, liberaría os cristiáns dese tributo. A primeira mención escrita é do século XIII, na crónica de Ximénez de Rada, catro séculos despois dos feitos que conta. Por iso os historiadores a teñen por lenda ^[3]. En Galicia hai outras versións, como a dos Figueroa, que mataron cunhas pólas de figueira os mouros que viñan polas doncelas ^[3].

Na Saínza a lenda forma parte da representación. Mentres sae a procesión, os mouros armados gardan a fortaleza cos cristiáns presos e reclaman o tributo das «cen doncelas» ^[1]. Antonio Doval Adán, na obra Galicia pueblo a pueblo, escribiu que o combate «commemora el episodio del tributo de las Cien Doncellas y leyendas de rendición de cautivos» ^[2].

Unha vitoria local da Reconquista

A orixe da festa non se coñece ben, porque a presenza musulmá en Galicia e no norte de Portugal foi escasa ^[1]. Hai quen a explica cunha loita local da Reconquista na que os veciños da comarca venceron os musulmáns. A vitoria atribuíuse á Virxe da Mercé ^[1]. Ningunha fonte consultada documenta esa batalla. É unha tradición, non un feito histórico.

Os cativos e a Orde da Mercé

A outra explicación vén da propia advocación da Virxe da Mercé. En 1929 Jaime Solá escribiu que na Saínza, coma na Franqueira, se lembraban os tempos en que a Orde da Mercé axudaba os escravos cristiáns presos «detrás de los muros de Argel» ^[4]. A tradición local engade unha promesa. O cura Manuel Alonso Dorado, impulsor do combate, encomendouse á Virxe da Mercé cando temeu pola súa vida fóra de Galicia e, en agradecemento, incorporou o Ataque á romaría ^[1][4].

Lendas do lugar

Non se atoparon contos de mouras nin lendas propias da Saínza fóra da romaría. O traballo de documentación do proxecto buscou «Saínza», «Rairiz» e outros nomes do concello en Galicia Encantada e en fontes web, sen resultados ^[5]. A lenda da Saínza vive, polo tanto, no propio combate. O seu escenario descríbese na páxina do castelo e a carballeira.

Fontes

1. Fronteira Esquecida, «Romaría da Saínza» (bibliografía: Delfín Caseiro Nogueiras, A Romaría da Saínza: mouros e cristiáns, Ourense, 2003; Enrique Bande Rodríguez, Moros y Cristianos en la Sainza). https://fronteiraesquecida.eu/gl/fichas/romaria-da-sainza/
2. Antonio Doval Adán, «Rairiz de Veiga», en Galicia pueblo a pueblo (dir. Andrés Precedo Ledo), pp. 1167–1168. Copia dixital en Minerva (USC). https://minerva.usc.gal/bitstreams/f7db627e-8867-4e17-b14c-f908758002ab/download
3. Wikipedia (gl), «Tributo das cen doncelas», CC BY-SA 4.0. https://gl.wikipedia.org/wiki/Tributo_das_cen_doncelas
4. Alexander de los Ríos Conde, «La romería de A Saínza en un reportaje de 1929 (Segunda Parte)», Vía Lethes, 02-10-2016 (reproduce Jaime Solá, Vida Gallega, n.º 431, 20-11-1929). https://vialethes.es/romeria-sainza-1929-ii
5. Galicia Encantada, buscador de lendas (consulta para Rairiz de Veiga e A Saínza, outubro de 2026). https://galiciaencantada.com/