Historia da Romaría da Saínza

A historia da Romaría da Saínza pódese seguir desde comezos do século XVIII. É unha das festas máis antigas da Limia con datas documentadas, e os investigadores locais estudárona a fondo. Esta páxina complementa a presentación da romaría e as páxinas sobre o combate de mouros e cristiáns e sobre Nosa Señora da Mercé.

1721: o templo e a primeira romaría

O punto de partida é 1721. Ese ano, Pedro González Gándara, abade e cura de San Bartolomé de Ganade, fixo o templo da Saínza ^[1]. Desde entón celébranse alí a misa e a procesión da Virxe da Mercé, que son o núcleo relixioso da festa ^[6].

Algúns portais de festas din que a romaría «se remonta a 1721» ^[7]. É certo para a festa relixiosa, pero non para a batalla, que é máis tardía.

1840: chega o combate de mouros e cristiáns

Segundo Florencio Gándara, sacerdote e estudoso da festa, o primeiro combate fíxose probablemente en 1840 ^[1]. O Concello de Rairiz de Veiga dá a mesma data: a romaría «vense celebrando desde 1840, data na que se incorpora o Combate de mouros e cristiáns» ^[2].

O impulsor foi o cura Manuel Alonso Dorado, natural de Rairiz de Veiga. Reconstruíu o vello templo e promoveu a romaría ^[1]. Segundo Vía Lethes, foi beneficiado da catedral de Ourense desde 1852 e cóengo desde 1857 ^[4]. A tradición explica que engadiu o Ataque para cumprir unha promesa á Virxe da Mercé, feita cando temeu pola súa vida fóra de Galicia ^[1][4].

A reportaxe de 1929

A primeira descrición longa que se coñece é a de Jaime Solá, director de Vida Gallega. Publicouna o 20 de novembro de 1929 ^[3]. O historiador Alexander de los Ríos Conde reproduciuna case enteira en 2016, porque en case noventa anos ninguén a volvera difundir ^[3].

Solá describe autobuses chegados de Ourense, de Celanova, de Allariz, de Monterrei e da raia portuguesa. Fala tamén de carros engalanados, polbeiras, teatriños ambulantes e un cego co violín ^[3]. Recolle ademais un cambio: os discursos dicíanse en castelán, pero os vellos lembraban que antes se dicían en galego, ata a morte do cóengo ^[4]. Para De los Ríos, ese cóengo só pode ser Manuel Alonso Dorado ^[4]. Solá conta tamén que os discursos daquel ano eran obra de Manuel Lezón, antigo rexistrador da propiedade de Celanova ^[4].

Estudos e recoñecementos

Antón Fraguas dedicoulle á festa un apartado do seu libro Romarías e Santuarios (1988) ^[8]. A monografía de referencia é a de Delfín Caseiro Nogueiras, A Romaría da Saínza: mouros e cristiáns (Ourense, 2003). Tamén escribiu sobre ela Enrique Bande Rodríguez, autor de Moros y Cristianos en la Sainza ^[1].

En 2001 a romaría foi declarada Festa de Interese Turístico de Galicia ^[5].

O escenario da festa descríbese na páxina sobre o castelo e a carballeira.

Fontes

1. Fronteira Esquecida, «Romaría da Saínza» (bibliografía: Delfín Caseiro Nogueiras, A Romaría da Saínza: mouros e cristiáns, Ourense, 2003; Enrique Bande Rodríguez, Moros y Cristianos en la Sainza). https://fronteiraesquecida.eu/gl/fichas/romaria-da-sainza/
2. Concello de Rairiz de Veiga, «Romaría da Sainza». https://rairizdeveiga.es/gl/feiras-festas/romaria-da-sainza
3. Alexander de los Ríos Conde, «La romería de A Saínza en un reportaje de 1929 (Primera Parte)», Vía Lethes, 25-09-2016. https://vialethes.es/romeria-sainza-1929
4. Alexander de los Ríos Conde, «La romería de A Saínza en un reportaje de 1929 (Segunda Parte)», Vía Lethes, 02-10-2016. https://vialethes.es/romeria-sainza-1929-ii
5. Wikipedia (gl), «Festas de interese turístico de Galicia», CC BY-SA 4.0. https://gl.wikipedia.org/wiki/Festas_de_interese_turístico_de_Galicia
6. Páxinas Galegas, «Romería da Saínza e Nosa Señora da Mercé» (programa de 2026). https://www.paxinasgalegas.es/fiestas/romeria-da-sainza-e-nosa-señora-da-merce-rairiz-de-veiga-574.html
7. Festivales de España, «Romaría da Saínza e Nosa Señora da Mercé» (consultado o 22-10-2026). https://www.festivalesdeespana.com/festival/romaria-da-sainza-e-nosa-senora-da-merce-rairiz-de-veiga
8. Museo da Limia, «Fraguas e A Limia». https://museodalimia.com/fraguas-e-a-limia/