Historia da Limia

Orixes de nomes da Limia: Escornabois, Faramontaos, O Vieiro, Lobás, Castelaus e Cortegada

Orixe dos nomes da Limia segundo a Comisión de Toponimia: a lenda dos bois de Escornabois e a súa etimoloxía de «pedra», Faramontaos, O Vieiro, Lobás, Castelaus e Cortegada.

A sección «Toponimízate» da Xunta explica a orixe de nomes de lugar de toda Galicia. Estes son os que corresponden á Limia, con resumo do que di cada artigo e das hipóteses dos especialistas ^[1]–^[6].

Escornabois (Trasmiras)

En Trasmiras aínda din que dous bois pelexaron ata se escornaren e que por iso a aldea se chama Escornabois. É unha «etimoloxía popular», pouco verosímil ^[1]. A Comisión de Toponimia descarta tamén o insecto escornabois (vacaloura, cornetán) e propón dúas hipóteses máis: o fitónimo escornabois (a árbore Sorbus aucuparia, ou sorbeira) e, como máis probable, un topónimo «bitemático» con dúas raíces prerromanas que significan «pedra»: boi (como en Boimorto, Boipardo ou Penaboi, lugares con grandes bolos graníticos) e korn- («lugar pedregoso», como en Corme ou Cornado). Isto cadra coa realidade: a meirande parte das casas de Escornabois asentan sobre unha enorme masa rochosa que emerxe na chaira, e hai rochedos entre as casas máis antigas ^[1]. (Vexa tamén A peste de Escornabois.)

Faramontaos (Xinzo de Limia, Porqueira)

Hai Faramontaos en Xinzo de Limia, Porqueira, A Merca, Cea e Portugal (Fermentãos, Fermentões), e Faramontanos en Zamora e Salamanca ^[2]. As hipóteses: Antón Palacio, un prefixo (IN)FRA con MONTANUS, «os que veñen de tras dos montes»; José Carlos Sánchez Pardo, FORAMONTANUS, de «fóra dos montes», talvez de Trás-os-Montes; e Gonzalo Navaza, que o considera controvertido pero cre que pode vir do termo xurídico medieval FORUM MONTANUM, o foro de montaría ou foro do monte que pagaban os colonos, ou xente con licenza para cazar en zonas acoutadas ^[2].

O Vieiro (Vilar de Santos)

Os 21 lugares chamados Vieiro ou Vieiros en Galicia poden vir de vieiro, «camiño estreito» (do latín VIARIUM), pero Bascuas e Navaza propoñen tamén un hipotético VENARIUM, de VENA («veta de ferro ou de auga»). Para decidir hai que ver se houbo minaría de ferro, veas de auga ou unha verea. A presenza doutros topónimos viarios moi próximos (Parada, A Venda, A Ponte) e que o Museo Etnográfico da Limia fose hospital de peregrinos inclinan a Comisión pola idea dun camiño antigo, quizais unha variante desaparecida da ruta xacobea ^[3]. Véxase Museo Etnográfico da Limia.

Lobás (Calvos de Randín)

Lobás é parroquia de Calvos de Randín (e tamén do Carballiño, e hai Os Lobás en Vilalba). A explicación máis sinxela é «lugar onde hai moitos lobos» (do latín LUPALES), pero as formas antigas dos documentos (Lobanes, 1227; Lobaens, 1238) apuntan a un étimo en -ANES: quizais un antropónimo LUPANIS, de Lupus, ou un xermánico Leuvanis. A Comisión concluíu que a explicación máis sinxela non é sempre a máis probable ^[4].

Castelaus (Vilar de Santos, Calvos de Randín)

Os lugares Castelaus en Vilar de Santos e Calvos poderían responder, segundo a hipótese estudada, a «castelás» chegados de Castela. Pero o autor, citando a Cabeza Quiles, avisa de que Casteláns (Covelo) non procede de Castela e León senón do arcediagado de Castela, dentro de Galicia, un territorio que Sarmiento estendía a unhas cen freguesías ^[5]. O artigo recorda tamén a copla «Castellanos de Castilla, tratade ben ós galegos» e as migracións temporais de seitureiros galegos a Castela ^[5].

Cortegada (Sarreaus)

Cortegada denomina tres parroquias en Sarreaus, Silleda e Cortegada, ademais de seis aldeas e unha illa en Arousa, que aparece en Plinio como «insula Corticata»; desde o século X aparece coa forma actual. Os especialistas propuxeron tres orixes: un participio de CORTICARE (terreos cercados), un adxectivo CORTICATUM (casa cuberta de cortiza ou palla) ou o verbo medieval CORTICARE «descascar» a sobreira ^[6]. Vexa A Pedra Alta, en Cortegada.

Un campiño que bautiza as estancias cos topónimos

Despois dunha charla Toponimízate en Trasmiras (2023), Roberto Montero e Rosa Losada bautizaron cos nomes locais as estancias do seu negocio de hostalaría: apartamentos «O Recanto» e «O Curro», cociña «Fornelo», patio «Rexidora» ^[7].