A peste de Escornabois (1598-1599): 118 mortos nunha parroquia da Limia

Entre setembro de 1598 e o verán de 1599 a peste bubónica matou 118 persoas na parroquia de Santa Mariña de Escornabois (Trasmiras), posiblemente tantas como todas as defuncións das tres ou catro décadas anteriores ^[1]. Sabémolo porque o cura, Francisco Rodríguez, anotou nos libros parroquiais o nome de cada vítima e un relato do que pasou: «Los que esto leyeren pueden lo creer por cosa muy cierta porque yo lo escribo, lo he visto pasar así todo al pie de la letra» ^[1].

A peste en Galicia

A peste, en distintas formas (bubónica, neumónica e septicémica), repetiuse ciclicamente desde a Peste Negra do século XIV e tivo un dos seus picos entre 1598 e 1601. Chegou a Galicia polo Atlántico e foi avanzando cara ao interior; en abril de 1598 o gobernador avisaba de que había peste no corrixemento de Ourense e en agosto a cidade xa estaba afectada, con boa parte dos veciños fuxidos ^[1].

Os libros de Escornabois

Os libros parroquiais empezaron a usarse tras o Concilio de Trento (1563). No Arquivo Diocesano de Ourense consérvase o de Santa Mariña de Escornabois, iniciado en xullo de 1558. A media anual de bautismos duplicaba a de defuncións na segunda metade do século XVI, polo que a poboación crecía; na última década a diferenza reducíase, pero seguía a favor dos bautismos ^[1].

Como foi o brote

A peste chegou en setembro de 1598: o día 20 morreu Teresa Fernández, do lugar de Rabal. Tres semanas despois pasou ao Barrio de Abaixo (Isabel da Barreada, o 8 de outubro) e, a comezos de novembro, ao Barrio de Arriba ^[1]. Das vítimas con idade indicada, 61 eran nenos e mozos, 39 mulleres adultas e só 18 homes adultos ^[1]. Dos bebés nados durante o brote só sobreviviu unha nena, Inés, filla de Salvador Palanca e Inés da Barreada, bautizada o 6 de xullo de 1599 ^[1].

Fame, medo e división

Houbo «grande fame» e non se atopaba pan por diñeiro. O prezo dos cereais duplicouse e a peste non distinguía clases: Estebo Díez, de Rabal, perdeu as dúas criadas e a muller ^[1]. O efecto social máis forte foi a tensión: os do Barrio de Arriba levantaron «paredes» co Barrio de Abaixo e, cando a peste chegou tamén a eles, «había grandes riñas de unos para los otros y no había quien se llegase uno a otro, aunque fuesen padres e hijos» ^[1].

Remedios

O tratamento corría a cargo de barbeiros sangradores, que purgaban ou extraían sangue dos bubóns; en Escornabois había polo menos dous, Juan e Antonio Rodríguez, e usaban sanguesugas como as da lagoa de Antela. O 22 de decembro de 1598 morreron dous fillos do sangrador Juan Rodríguez e de Leonor de Novoa. O consello principal dos tratadistas era aplacar a ira divina con oracións; o cura seguiu dicindo misa a diario, nun taboado montado na porta da igrexa, para que os fregueses vísen e escoitasen desde fóra, algúns desde o Otero e Penamaior, a gran distancia ^[1].

Enterros

Os mortos levábanse á sepultura en carros, de dous ou tres xuntos, porque non había quen os levase en féretro. A primeira vítima, Isabel da Barreada, foi enterrada fóra do sagrado, nas labradas do ferrado, porque ninguén se atreveu a chegar a ela; María Afonso, muller de Pérez, tampouco tivo quen a levase ao sagrado, nin por diñeiro ^[1].

A capela de San Roque

Contra a peste invocábanse san Sebastián e san Roque. O cura conta que as mortes eran sempre nas lúas novas, e que ao empezar a construírse a ermida de San Roque no Otero, o 1 de agosto de 1599, a peste cesou: nunha noite e un día enfermaron quince persoas e só morreu unha. Tamén anotou que ao comezar a peste houbo grandes lumes nos montes. A capela de San Roque de Escornabois foi unha das moitas que se levantaron en Galicia a finais do século XVI ^[1].

Balance

A mortaldade foi especialmente cruel con nenos e mozos. Non hai censo da época, pero hoxe a parroquia ten 237 habitantes, segundo o INE citado pola fonte ^[1]. Alexander de los Ríos Conde estudou o caso en Diversarum Rerum (n.º 10, 2015) ^[1].

Ligazóns

• Curiosidades da Limia
• Trasmiras
• Historia da Limia

Fontes

1. Alexander de los Ríos Conde, «La peste que exterminó a 118 personas en Escornabois (Trasmiras, Ourense) a finales del siglo XVI», Vía Lethes, 11/05/2020. https://vialethes.es/peste-escornabois-trasmiras (do mesmo autor: «La peste de 1598-1599 en una parroquia rural de la Galicia interior: Santa Mariña de Escornabois», Diversarum Rerum 10, 2015)
2. «[Ss. XVI–XX / etnografía] A peste de Escornabois e os Zarramunqueiros: dise que a finais do s. XVI unha epidemia de peste matou 118 persoas en Escornabois. Os Z». https://www.festivalesdeespana.com/festival/entroido-escornabois-trasmiras.