O millo na Limia e os canastros: da ristra no balcón á esfolla e á espiga reina

O millo chegou de América para axudar a matar a fame dos avós, que comían castañas. Segundo Xosé «Pepe» Calleja López, que o conta no seu blog As tradicións da Limia, chegou á Península en dúas arcas que o gobernador da Florida, Gonzalo Méndez de Cancio, trouxo en 1603 cando regresou á súa Asturias; en Galicia pensa que se sementou primeiro ao norte de Lugo, e espallouse pouco a pouco ^[1].

A Terra do Millo

Na Limia hai unhas terras que se chaman A Terra do Millo, no concello de Porqueira. Calquera que visite as aldeas do concello verá que abundan os canastros, sinal de que a produción de millo era importante. Tamén hai canastros en Folgoso e Cortegada (Sarreaus), e bos exemplares en Rairiz de Veiga e en Vilar de Barrio. No resto da Limia o millo sementábase para que o gando o comese en verde, collendo a parte máis alta da planta, a máis verde e branda; non había millo de gran porque a baixa temperatura e a alta humidade dificultan a maduración ^[1].

O millo secado en ristras

En lugares como Xinzo as mazarocas enrastrábanse e penduraban dos balcóns ao sol e ao vento para que madurasen; poñíanse pola mañá e recollíanse á noite, e as fotos antigas amosan xente con roupa de abrigo, o que indica que o secado era longo. En Congostro (Rairiz de Veiga), unha foto de 1996 mostra o millo colgado das traves dun alpendre, con aire pero sen impedir que entren paxaros e ratos; como en Congostro hai moitos canastros, o autor pensa nunha colleita residual ^[1].

Unha das teorías sobre a orixe dos canastros é que co tempo se cubriu o balcón cun tellado para que a choiva non mollase as mazarocas, despois se pechou con paredes para protexer o gran e, por último, o balcón pechado separouse da vivenda. O autor recorda que unha miniatura das Cantigas de Santa María de Afonso X (século XIII, anterior ao millo en Galicia) mostra unha construción semellante, un hórreo, que se coñece na Limia como canastro, cacipo… Co millo reinventouse unha pequena edificación para gardar cereais, agora con paredes abertas para que entre o aire pero non os paxaros ^[1].

A esfolla e a espiga reina

Arredor do millo creouse unha tradición, sobre todo na esfolla, cando se tira a cuberta da mazaroca e quedan os grans ao aire. Os mozos e mozas apuraban en espir as mazarocas porque quen atopaba unha espiga reina, unha mazaroca morada, berraba «reinei» e gañaba o dereito a bicar e dar apertas á esgalla; moitos tentaban fuxir e comezaba a festa, con pandeiretas, pandeiros, latas, tambores e, con sorte, unha gaita ^[1].

Ligazóns

• Historia da Limia
• Etnografía da Limia
• Tullas, arcas e palleiras de Xinzo
• Porqueira
• Patrimonio de Porqueira

Fontes

1. «O MILLO SEN CANASTROS NA LIMIA – Tradicións da Limia», As tradicións da Limia. https://tradicionsdalimia.es/o-millo-sen-canastros-na-limia/